Bỏ qua nội dung

Sự cấu thành và phát triển của bản thể – vài ý ghi vội

Tháng Hai 14, 2013

Nhìn một em bé bốn tháng tuổi khám phá môi trường chung quanh, ta có thể nhận xét được nhiều điều :

a. mới bốn tháng tuổi, chưa có khả năng cơ bắp để di chuyển hay chưa tự lập được, chưa có thể ăn bất cứ món gì, chưa có răng, còn hoàn toàn tùy thuộc mẹ, … nhưng cá thể của bé đã có nhiều điểm rất riêng

b. đặt bé trên bàn, bé đã vội vàng sờ mặt bàn, phẳng phiu hay nhám, màu sắc ra sao, bé nhận thức ngay tức khắc

c. cộng với khả năng sờ mó của hai bàn tay, bé khám phá vũ trụ này, bé quan sát lại các ngón tay mình, bé đưa cả tay vào miệng bú, như thể để kiểm soát xem chúng có hoạt động bình thường hay không và bé tức khắc so sánh với những gì đã ghi trong bộ nhớ, cái bàn có vẻ là nơi yên ổn cho bé, thích thú, bé chảy nước bọt và nhìn mẹ như muốn chờ đợi một lời khen, một đồng tình của mẹ, hay để kiểm tra xem mẹ bé có ở đó hay không vì mẹ vẫn là chổ tựa của bé.

Tiếp đó bé chòi trên đôi chân, muốn tiến tới trên mặt bàn để tiếp tục khám phá khoảng gỗ phía xa hơn…

Những khám phá như thế, mỗi ngày, bé tái diễn hàng chục, hàng mấy chục lần.

Bộ nhớ của bé ghi nhận : vòng tay rắn chắc của bố, bầu sữa thơm tho của mẹ, nước ấm và cảm giác dễ chịu của mỗi lần mẹ tắm cho bé, tiếng gọi thân mến của ông anh, tiếng lúc lạc của món đồ chơi treo trên đầu giường bé, tiếng còi xe  khi mẹ bồng bé đi dạo ngoài đường, …

Mỗi tối, khi ngủ mơ – sommeil paradoxal hay sommeil de rêve – , não bé sắp xếp cẩn thận cho mỗi loại vào mỗi ngăn trong đầu, tổ chức có trật tự có hệ thống, cho những loại cảm nhận khác nhau bằng cách nối các liên hệ với nhau và cấu thành các dây liên hoàn (synapses) giữa các tế bào thần kinh (neuronnes).

Chưa nói được tiếng nào nhưng bé đã có cá thể của mình – cá thể được tạo ra bởi cái vốn di truyền cha mẹ cho cháu khi mới cấu thành, cá thể ảnh hưởng bởi quá trình chín tháng trong bụng mẹ, ảnh hưởng bởi lúc mẹ cho cháu chào đời vì tất cả đều được cháu ghi  vào bộ nhớ, …cá thể  còn được rèn luyện bởi những tiếp xúc với môi trường sau đó, với gia đình, với xã hội, …

Có cháu hét khi tả ướt, có cháu thì kiên nhẫn chờ mẹ thay tả. Những phản ứng như thế là thành quả của một tổng hợp vừa di truyền vừa tiếp thu. Thế mới biết là bản thể, ở tuổi đời ba bốn tháng, đã rất là phức tạp !

Mỗi cháu trong một gia đình có cá thể khác nhau dù có cùng cha cùng mẹ.

Vì di truyền không giải nghĩa hết được cá thể của một người.

Trong một đàn chó lúc mới chào đời, có chú lúc nào cũng bám vào chân mẹ có chú đạn dĩ hơn, rời mẹ đi phiêu lưu. Con người cũng thế.

Môi trường vật chất ảnh hưởng đến bé. Môi trường xã hội và môi trường lịch sử nữa. Tôi vẫn thường nói với học trò tôi . “Nếu các em sinh ra cũng ở châu Âu đó, nhưng vào thế kỷ thứ XIII, số phận các em hoàn toàn khác hẳn và cả bản thể các em nữa”.

Xã hội học gia không nói đến bản thể – có thể vì không muốn vi phạm lảnh thổ của tâm lý học.

Nhưng nói đến con người như một kết quả của những qui trình xã hội hóa – xã hội hóa đầu tiên, xã hội hóa thứ nhì, mất xã hội hóa và tái xã hội hóa.

Socialisation primaire, socialisation secondaire, désocialisation, resocialisation, …

Chúng tôi cũng nhấn mạnh đến vai trò của xã hội hóa đầu tiên, của thời …khởi thủy, của em bé lúc mới chào đời, còn như tờ giấy trắng, mỗi vết ghi là một vết hằn.

Bản thể của em bé được cấu tạo chính là ở lúc đó. Đến nỗi có nhà tâm lý học dám kết luận là tất cả đã quyết định trước sáu tuổi (Fitzhugh Dodson). Hơi cực đoan, nhưng không xa sự thật.

Vì sao ?

Vì những năm đầu đời là những năm mà trẻ đi «những bước bảy dậm». Phân nửa giấc ngủ của bé sơ sinh là ngủ mơ. Tức là 8 giờ mỗi ngày vì trẻ sơ sinh ngủ 16 giờ trên 24 ! Mà hiện khoa học đã khẳng định rằng trong lúc ngủ mơ ta tổ chức trí nhớ. Chả trách nào lúc bé ta học nhanh !

Mặt khác, những cấu thành và tiến bộ đầu tiên rất quan trọng. Chúng quyết định cho những «kiến thức» mới sau này. Thật vậy, ta sàng lọc những kiến thức mới trước khi chấp nhận chúng. Mỗi lần như thế, ta so sánh với những gì ta đã cất kỹ, có thứ tự trong những ngăn của não trước khi chấp nhận cho vào cùng ngăn…

Một số nhà tâm lý và tâm thần học cùng thống nhất là bản thể cấu thành xong khoảng trước dậy thì. Những tiếp thu sau đó, có thể được nhưng chỉ là thêm … hoa lá cành, chỉ là những tiếp thu rất nhỏ. Bên ta nói «ngựa quen đường cũ» là như thế.

Trừ những trường hợp đặc biệt – mà điển hình nhất là khi bị trauma – chấn động – ta có thể thay đổi bản thể khi có trauma —

Chính vì vậy ta phải cẩn thận trước một số gourou tâm lý học khi họ bảo là họ có thể giúp ta phát triển hay chỉnh đốn bản thể hay «cái tôi».

Riêng về dấu hằn của quá trình xã hội hóa đầu tiên ta cũng có nhiều «phân loại» khác nhau. Có gia đình bắt buộc con mình vào khuôn mẫu một cách quyết liệt tuyệt đối. Có gia đình thì chỉ cung cấp «môi trường» cho trẻ phát triển.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

Đã đóng bình luận.