Skip to content

Vị trí xã hội

Tháng Chín 16, 2013

Rôle et statut, un peu de théorie

—-

Vị trí xã hội của mỗi một trong chúng ta được định bởi những vai trò và những địa vị.

Những vai trò của ta thường đi từ cấu trúc xã hội ( tổ chức của gia đình phát sinh ra những vai trò như  trưởng tộc, con cả, con dâu, …) hay từ những phân công nghề nghiệp đi từ sinh hoạt của xã hội (giáo viên, kiến trúc sư, …). Tiếng Pháp phân biệt hai loại vai trò : rôle structurel và rôle fonctionnel:

Một cách chính thống xã hội học, vai trò được hiểu như những gì ta phải làm để trả lời những chờ đợi của người khác, của những đối tác trong xã hội.

Một người mẹ thì phải nuôi con và cho con bú. Đó là để trả lời cho chờ đợi của đứa bé và chờ đợi của xã hội. Thí dụ có vẻ ngây thơ, trẻ con nhưng nói lên được định nghĩa của vai trò : văn hóa phong tục xã hội dự trù, cho mỗi vai trò, những mẫu, những bổn phận mà thành viên của xã hội khi có vai trò đó, phải làm. Mỗi cá nhân có một “hành lang” hay khoảng “tự do” khi chấp hành vai trò mình để co giản thích ứng và hành động. nhưng tựu chung thì xã hội đã cho những “mẫu” hay “phương thức” xữ lý.

Địa vị thì khác hơn. Đó là những gì ta có thể chờ đợi ở người khác tùy theo các vai trò của ta. Giáo viên có quyền chờ đợi học trò phải kính trọng mình và cha mẹ phải đi … phong bì cho ông/bà ngày 20.11 mỗi năm chẳng hạn.

Tương tự, lương là phần bồi dưỡng, là “địa vị tài chính” của một người đã thực thi vai trò nghề nghiệp mình.

Có những địa vị mà ta phải khó nhọc leo lên như leo  các bậc thang của xã hội. Có những địa vị mà ta thừa hưởng, cái kiểu như ta thừa hưởng gia tài và vị thế xã hội của gia đình. Thông thường những địa vị sinh hoạt (statuts fonctionnels) ta phải tập tành để có được – statuts acquis – còn các địa vị đi từ cấu trúc    (statuts structurels) thì ta được thừa hưởng – statuts prescrits – Có những người sinh ra trong một gia đình giàu có hay đầy quyền lực thì địa vị của họ lúc khởi thủy đã “cao” hơn địa vị của những người khác.

Ngắn gọn vai trò là những bổn phận. Còn địa vị kéo theo những «lợi quyền». Vai trò là những gì ta phải làm cho ngưới khác còn địa vị là những gì người khác phải làm cho ta.

Nói như thế có vẻ cân bằng giữa vai trò và địa vị.

Trên thực tế, có những vai trò không địa vị – những bổn phận không được đền bù bằng một địa vị tương đương – và ngược lại có những địa vị không vai trò.

Cho trường hợp thứ nhất, những người làm việc tự nguyện chẳng hạn sẽ không có lương, không chức tước. Họ có bổn phận nhưng không có quyền lợi. Có vai trò nhưng không có địa vị.

Trái lại, có những người như người giàu, cựu nguyên thủ quốc gia, … đầy địa vị nhưng không có bổn phận gì nặng nề tương xứng.

Nói về các địa vị, ta có nhiều loại. Ở đây chỉ xin kể địa vị hiện tạiđịa vị trong quá khứ hay địa vị ở nơi khác. Trên thế giới, trong các xã hội Âu Mỹ, chỉ có địa vị hiện thời là quan trọng. Các địa vị khác phải rút lui vào  hậu trường.

Khi một người đi khám bệnh thì địa vị người ấy là một bệnh nhân, vai trò là phải tuân thủ «lệnh» của bác sĩ dù người ấy có là ông …trời hay một người đầy quyền lực ở nơi khác, trong một tình huống khác.

Dĩ nhiên thế giới không lý tưởng, có những «tiêm nhiểm» từ môi trường này sang môi trường khác. Một người có tiếng tăm thì có thể được trọng vọng ở mọi nơi. Nhưng nếu lạm dụng, người ấy có thể nghe kẻ đối tác trả lời rằng «địa vị của ông/bà không áp dụng ở đây».

Bên ta, nhiều giáo sư hết đi dạy từ lâu vẫn ghi chức GSTS. Đúng ra, nếu đã rời Đại học thì địa vị ấy cũng đã … gửi gió cho mây ngàn bay rồi.

“Chức” Hoa hậu là thí dụ thứ nhì: Có ai là “Hoa hậu một ngày rồi sẽ là hoa hậu suốt đời” ? – sắc đẹp là một gia tài đễ tàn lụy qua thời gian ! Thế mà ở Việt Nam cái “titre” hoa hậu, các người đẹp giữ rất lâu …

.

Rời lĩnh vực thuần xã hội học ta cũng có thể nói như nhà Phật: “đời là phù du, bận rộn làm chi với một chức tước hay lợi quyền”

Dù là trên đời lắm người chạy theo cái «tiếng» hay cái «miếng», coi trọng vị trí xã hội hơn là các giá trị đích thực.

Nguyễn Huỳnh Mai

Trong  một bài khác, tôi sẽ bàn về những giằng co  hay tranh chấp giữa các vai trò và các địa vị xã hội

Hai bài này bàn thêm về địa vị xã hội

https://huynhmai.org/2014/09/02/dia-vi-xa-hoi-dia-vi-hien-thoi-va-vang-bong-cua-luc-nao-do/

https://huynhmai.org/2016/05/17/dia-vi-xa-hoi-2/

 

Advertisements

Đã đóng bình luận.