Skip to content

Vài dòng về Auguste Comte (1798 – 1857)

Tháng Mười 17, 2013

Một bạn trẻ “đặt hàng” – một bài về Auguste Comte – và tôi  lúng túng. Thú thật,  trong suốt cuộc đời, tôi ít để ý đến Auguste Comte.

. đối với tôi, xã hội học bắt đầu với Emile Durkheim, với quyển «Những luật về phương pháp xã hội học» trong đó có nguyên tắc «hiện tượng xã hội phải được xem như một vật thể» mà ta nghiên cứu, y như một sự kiện của khoa học thực nghiệm.

. Auguste Comte, hơn nửa thế kỷ trước Durkheim, đã nói về vật lý học xã hội và sau đó đặt tên cho ngành xã hội học (từ mà Auguste Comte dùng lần đầu tiên năm 1839)  nhưng ông chỉ mới nói về quan niệm thực chứng – positivisme –  nghĩa là khoa học phải qua kinh nghiệm phải qua kiểm chứng – chứ chưa đưa vào thực hành các phương pháp của khoa học mới này.

. Auguste Comte cũng như Emile Durkheim và những nhà xã hội học khác … nằm trong Lịch sử Xã hội học, một chuyên khoa trong ngành, nhưng không là chuyên môn của tôi.

.

Tôi có thể viết gì về Auguste Comte ?

Câu đầu tiên «Chỉ có một luật tuyệt đối : không có gì tuyệt đối hết» (Cours de philosophie positive, 1830-1853). Đó là tiền đề của thái độ khoa học. Phải tự vấn, luôn luôn đặt lại vấn đề, không ngừng kiểm chứng.

Đó là maxime tôi giữ về Comte. Có thể vì câu đó bắt tôi phải thận trọng và khiêm tốn trong công việc hay trong cuộc sống. Đó là một cách ăn ở mà nhiều nhà khoa học hay quên và đôi khi họ khẳng định với một tự tin quá đà cho nhiều việc.

Ngoài việc phân loại các khoa học, Comte cũng nói về Quá trình tiến triển của khoa học – cũng song song với quá trình tiến triển của con người – đi qua ba giai đoạn Ai ? Tại sao ? Thế nào ?

Giai đoạn Ai ?, giai đoạn của hư cấu, là thời niên thiếu trong đời người, lúc mà thần học trị vì. Tạo hóa hay Trời quyết định mọi việc, con người cúi đầu chấp nhận, không hỏi tới hỏi lui. Trời là tuyệt đối và là câu trả lời cuối cùng.

Qua đến giai đoạn Tại sao ?, giai đoạn của trừu tượng, tương đương với lúc thời trẻ sắp trưởng thành, ta suy nghĩ tới triết lý, ta có thể hiểu được một số sự kiện, nhất là những sự kiện triết học. Ta bắt đầu có thể tiếp cận với một số «luật» giải thích sự kiện và cho ta biết liên hệ giữa các sự kiện. Thời điểm này còn là lúc hiểu để hiểu của các nhà thiên văn, các triết gia – họ còn ở… trên mây, như một số dân tình vẫn nói – là thế đó. Ta chưa hiểu để làm.

Giai đoạn cuối cùng, Thế nào ?, mấu thời điểm của  trưởng thành, ta không còn tự bằng lòng với luật trời hay suy nghĩ trừu tượng. Ta đi  nghiên cứu tìm tòi khảo sát, « bổ sợi tóc làm tư» để xem «sự thật» ẩn náo ở bên dưới. Đó là thời của khoa học, kể cả xã hội học, khảo sát, kiểm soát, tìm bằng cớ – ta có thể giải thích các hiện tượng và ta có thể kết luận, với những dè dặt về phương pháp, dĩ nhiên rồi nhưng có thể mô tả và giải thích quá trình để sau đó can thiệp được trên sự kiện hay hiện tượng.

Thật sự thì cách nhìn về tiến hóa của khoa học của Comte, như thế, có vẻ rất là đơn điệu, đi thẳng hàng. Nhưng ít nhất, Auguste Comte  đã đề cập đến câu hỏi Thế nào  hầu có thể mô tả và thấu hiểu sự kiện hay hiện tượng.

Nhưng nếu tả như thế thì tôi đã … leo lên con tàu xã hội học vào giai đoạn cuối này – sau lúc Durkheim đã giải thích hiện tượng tự tử trong xã hội, đã xếp hạng các loại tự tử và từ đó ta có thể phòng ngừa, nếu muốn, hiện tượng này. Tương tự như vậy, suốt đời, tôi đã cố gắng mang câu trả lời Thế nào ?  và hơn thế nữa nêu lên những luật khoa học, chìa khóa giải mã các sự kiện. Để hiểu và để giúp các nhà quản lý  hành động. Tôi rất chú trọng đến phương pháp thực địa và …quên Auguste Comte.

.

Ý tưởng chính của Comte ?

Nhưng phương pháp thực địa, Comte là người đề cập đến vấn đề này cho xã hội học. Quan niệm thực chứng, đối nghịch với siêu hình học, là nhắm và dùng sự thực nghiệm như cơ sở cần thiết cho hiểu biết. Tiếng Pháp nói là mettre les idées à l’épreuve des faits  tức là kiểm chứng các ý tưởng trên thực địa. Cho xã hội học, ông nói đến phương pháp quan sát xã hội để biết cấu trúc và sinh hoạt của nó – Trong quan niệm của ông, tất cả các cấu trúc đều phải theo đuổi một nhiệm vụ nhất định và xã hội sinh hoạt như thế.

Quan niệm này, nhiệm vụ và sinh hoạt xã hội tùy theo cấu trúc,  còn trừu tượng và một phần nào duy ý chí – Hơn thế nữa, vào phần cuối của cuộc đời, ông đã nghiên về tính cách tôn giáo của thực chứng chẳng hạn .

Auguste Comte, rốt cuộc, vấn là một triết gia chứ chưa là xã hội học gia.

Ông cũng không là cha đẻ của thực chứng – Bacon, Galilé, Descartes đã nói về phương pháp này trước ông. Các khoa học khác như toán và sinh học đã dùng thực chứng.

Nhưng ông đã mở đường cho thực chứng trong xã hội học và giới hạn vai trò mình trong việc mở đường. Các tác giả sau, Emile Durkheim, John Stuart Mill và trường phái thực nghiệm là những người kế nghiệp,  giúp thực chứng trong xã hội học phát triển và ngành này thành một khoa học như ta biết sau đó. Ngay cả Marx cũng chịu ảnh hưởng của Comte.

.

Tác phẫm quan trọng của Auguste Comte :

Giáo trình về triết học xã hội, 1819-1826

Giáo trình về triết học thực chứng, 1830-1853.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Xã hội học

Đã đóng bình luận.