Skip to content

Simone de Beauvoir và những trăn trở về kiếp người

Tháng Ba 21, 2014

Xin xem hai phần đầu ở đây:

https://huynhmai.org/2013/03/05/simone-de-beauvoir-nguoi-dau-don-va-kho-so/

https://huynhmai.org/2014/03/21/simone-de-beauvoir-kho-so-trong-tinh-yeu/

.

Về thân phận phụ nữ

Một câu nói nổi tiếng của bà : Ta không sinh ra là phụ nữ. Mà ta trở thành phụ nữ. Câu này nói lên ảnh hưởng, và hơn thế nữa, sự quyết định của xã hội trên thân phận của phụ nữ.

Điều đó có nghĩa là xã hội cho ta cái thân phận phụ nữ, làm ta thành phụ thuộc nam giới, cho ta một địa vị thấp kém hơn nam giới, người đi theo nam giới. Tác phẫm Giới tính thứ nhì cho thấy là trong thực tế, phụ nữ chỉ hiện hữu dưới cái thống trị của của các ông, qua chỗ đứng mà xã hội dành cho các bà. Các bà không có lựa chọn, chỉ phải tuân thủ và thành bất lực trước tình huống.

Không phải vì sinh ra là phụ nữ mà bị thiệt thòi mà tại xã hội cho ta thiệt thòi

Được dạy dỗ từ bé, con trai và con gái nhận hai cách giáo dục khác nhau,  với những mẫu ứng xữ, những cấu thành cho bản thể, …trong một xã hội theo phụ hệ, trọng đàn ông vì truyền thống, vì nam giới tới giờ vẫn là đa số trong cấu trúc của quyền lực, kể cả quyền lực trong gia đình.

On ne naît pas femme, on le devient – câu này bà ghi đậm trên bìa cuốn Le deuxième sexe. Với quyển sách này, xuất bản năm 1949, bà được xem như một người tiên phong đấu tranh cho giải phóng phụ nữ – xin đừng quên là các phong trào giải phóng phụ nữ chỉ xuất hiện sau 1968, nghĩa là gần hai thập niên sau – Simone de Beauvoir giúp phụ nữ ý thức được số phận bị đàn áp của họ.

Trên bình diện cá nhân, Simone de Beauvoir viết Giới tính thứ nhì vì hơn ai hết bà ý thức rõ «đau đớn thay phận đàn bà». Trong đời riêng tư, bà cũng tốt nghiệp sư phạm như Jean-Paul Sartre, cũng đi dạy triết và văn chương, cũng viết sách, … nhưng Sartre là người đưa đường dẫn lối, bà chỉ là người đi theo. Sau này, Sartre được giải Nobel về Văn chương, ông đã từ chối giải này, nhưng chưa ai đề nghị Nobel cho Simone de Beauvoir !

Khổ vì thân phận đàn bà, Simone de Beauvoir ý thức được sớm lắm – từ lúc còn học trung học.

Trong Hồi ký của một thiếu nữ con nhà tử tế – Mémoires d’une jeune fille bien rangée – bà đã bàng bạc tả cái cô đơn, bà không dùng chữ khổ sở , của một thiếu nữ không hòa mình được với môi trường của giới trưởng giả. Có thể vì gia đình bà thất thế, không còn gia sản, đã phải rời căn hộ sang trọng ở đường Raspail để đến ở một căn hộ khiêm tốn hơn, cha bà đã phải «ăn dần» các món hồi môn của vợ, một loại nhục nhã khó nói ra, …Nhưng cũng có thể vì bà không phiến diện hay hời hợt như các thiếu nữ cùng thời.

Một người không đấu tranh giải phóng phụ nữ , lúc đó chưa có phong trào xuống đường đòi nữ quyền –  nhưng với Le deuxième sexe xuất bản năm 1949, bà giúp phụ nữ ý thức được số phận bị đàn áp của họ và bà đóng vai trò tiên phong trong ý thức hệ giải phóng phụ nữ.

Đó là một quyển sách hơn cả nghìn trang, gần như một bách khoa từ điển, bà đi từ nhân chũng học, xã hội học, nhân quyền học, … rồi từ đó đưa ra luận cứ . Tất cả những khía cạnh của đời sống phụ nữ được bà mỗ xẻ, tyrình bày. Từ lúc ra đời, đến tuổi dậy thì, làm vợ rồi làm mẹ, … Cả đến thân phận của các cô bán hương bán phấn…

Bà có những chữ rất nặng:

«Mặc váy thì làm sao đi xa được ?» hay «Nhân tài không phải bẩm sinh mà là được tôi luyện. Nhưng phụ nữ không có cơ hội được tôi luyện vì xã hội không cho phụ nữ phát triển». Sau này, Pierre  Bourdieu nói về sự định đoạt của xã hội – le déterminisme social – hóa ra Bourdieu chỉ  khai triển và minh chứng những gì Simone de Beauvoir viết hai mươi năm trước.

Thế nhưng trong dấu ngoặc, phải nói là Simone de Beauvoir còn dùng chữ thứ nhì trong cái tựa Giới tính thứ nhì – tức là trong tâm khảm bà, các ông vẫn là người đi trước, là giới tính thứ nhất. Hai mươi năm sau, cách gọi phụ nữ là phân nửa bầu trời” ( la moitié du ciel) như N. Kristof, S.Wudunn và Han Suyin , … có vẻ bình đẳng hơn.

Sự đau khổ vì tuổi già và cái chết là một vấn đề bám theo Simone de Beauvoir trong suốt gần hai mươi năm.

Đầu những năm 1960 bà cho xuất bản Một cái chết thật nhẹ nhàng (Une mort très douce), kể tỉ mỉ cái chết của mẹ bà. Nhưng thật sự, qua lời văn, một phần tâm lý bà ẩn ở đó.

Bà viết Chúng ta chứng kiến cuộc tổng dợt của đám tang mình. Cái khổ là cuộc phiêu lưu đó, ai cũng phải trải nghiệm, nhưng chỉ trải nghiệm đơn độc.

Bà cũng viết : «Mẹ bà sợ bị bỏ vào một cái hộp to mà những người lạ mặt tới khiêng đem vất ở một nơi nào đó, …». Bà kể rằng chị của bà cố gắng giải thích để trấn an bà cụ …và qua những lời trấn an đó ta cảm nhận được như những trấn an cho chính bản thân của những người … chưa phải chết tức nhưng dù thế nào đi nữa  thì cũng sẽ phải đối diện với cái chết một ngày nào đó.

Trong Một cái chết thật nhẹ nhàng, Simone de Beauvoir, cũng đề cập tới vấn đề an tử hay trợ tử, sự giằng co giữa quan niệm của nhà thờ Công giáo và của người không theo đạo. Một vấn đề cấm kỵ (tabou) lúc đó.Thế giới của bệnh viện cũng được bà miêu tả- công việc của những y tá, liên hê với người bệnh, … – , từ người trong cuộc, ngay giữa những năm 1960, lúc mà Xã hội học về Y khoa còn rất sơ khai. Những câu chữ viết, cốt ý là khách quan,  nhưng sự dồi dào chi tiết có thể được diễn dịch như cách mà Simone de Beauvoir dùng để giải tỏa cho con tim đau khổ của mình lúc phải chứng kiến cái chết của mẹ bà.

Cái chết và sự già cả là một đề tài làm Simone de Beauvoir suy nghĩ như một thiệt thòi.

Simone de Beauvoir phân tích trong từng chi tiết: già cả vì những yếu tố sinh học, ta sinh hoạt chậm hơn, ta mau mệt hơn, … nhưng nhất là ta mất chổ đứng trong xã hội.

Hết lên tiếng về thân phận phụ nữ, năm hơn 50 tuổi, bà viết 800 trang tranh đấu giành quyền cho người già.

Thấm nhuần triết lý hiện sinh, Simone de Beauvoir, hơn ai hết ý thức rằng mình không tự do, không làm chủ được định mệnh của mình. Mà trường hợp điển hình là thân phận của người già – Càng già càng ít quyền. Trong khi đó những khuôn mẫu, những ràng buộc, những yếu tố xã hội – gia đình, lịch sử, văn hóa, … – định đoạt cho ta.

Văn hóa Á đông bảo «Kính lão đắc thọ» nhưng phần đông các nền văn minh, trong quá khứ, xem người già là một gánh nặng – người già không thể góp phần sản xuất hay xây dựng xã hội. Gánh nặng này là một nguy cơ có thể làm lung lay cho sự sống còn của xã hội .

Nhưng người già là những người đã góp công cho xã hội, bảo vệ tuổi già đúng ra là thể hiện một sự đối đãi công bằng có trước có sau. Thế nhưng xã hội là một tổng thể không cần lý luận, không biết ơn và bỏ xó người già. Hơn ba phần tư, dựa trên các dữ kiện thống kê, ở đây Simone de Beauvoir viết như một nhà xã hội học, người già sống trong nghèo khổ.

Bà viết Ngày xưa kinh nghiệm cần cho xã hội. Bây giờ xã hội xem kinh nghiệm là lổi thời . Thế có nghĩa là văn hóa xã hội không còn kính nễ người già.

Bà bảo vệ thân phận xã hội của người già và xem đó như cuộc chiến của chính bản thân mình. Bà dẫn cả một đoàn truyền hình Thụy Điển đi thăm và quay phim một nhà dưỡng lão ở ngoại ô Paris, nơi các người già mòn mõi ngồi bên cửa sổ nhìn thế giới bên ngoài như từ một nhà tù nhìn ra, họ thèm cuộc sống ở bên ngoài, họ chờ đợi một cuộc viếng thăm nào đó của con cháu, … Vì ở nhà dưỡng lão là sống tâm trạng bị gia đình bỏ rơi, bị bỏ xó, ở ngoài lề của xã hội.

Sự đau khổ vì tuổi tác và cái chết là một vấn đề bám theo Simone de Beavoir trong hai thập niên, nếu ta tính từ khởi điểm lúc bà viết Một cái chết thật nhẹ nhàng tới lúc bà xuất bản quyển Tuổi già.

Trong một năm, chỉ có một mùa xuân và trong cuộc đời chỉ một lần ta trẻ là một câu bà viết trong La vieillesse.

.

Lời chót ?

Simone de Beauvoir đã sống một đời đầy sáng tạo. Bà đã đưa đường dẫn lối cho ít nhất là hai thế hệ phụ nữ từ Tây sang Mỹ –  từ thế hệ của thập niên 30 tới  thập niên 80. Bao nhiêu ngàn trang viết ?

Thế nhưng kết luận của bà là «tôi đã bị đánh lừa» (j’ai été flouée – trong La force des choses, 1963) bốn chữ như nói lên một sự tiếc nuối cho một đời không thỏa mãn.

Tác giả bài này xin ghi lại đây một câu khác của bà để kết luận:

Trong những giọt nước mắt còn đọng lại một niềm hi vọng (Dans toutes les larmes s’attarde un espoir trong Les mandarins, Những vị quan lại, 1954). Bà gián tiếp thừa nhận là có những giọt nước mắt ?  Có lẻ phải  là người đau khổ mới viết một câu đơn giản và đẹp như thế.

Nguyễn Huỳnh Mai

.

Viết thêm vào

Có những giọt nước mắt? Dĩ nhiên rồi. Không đường đời nào được trải toàn hoa hồng. Rất nhiều phụ nữ, nhất là phụ nữ Việt Nam, suốt đời lo cho chồng, cho con… Bổn phận đè nặng trên hai vai, họ thực thi ba đảm đang, giỏi việc nhà, việc sản xuất và cả việc nước. Họ cũng phải đối mặt với tuổi già, với ốm đau… Rốt cuộc, như Simone de Beauvoir, biết bao nhiêu lần, những người phụ nữ ấy  đã … cắn răng – serrer les dents – vượt khó. Chỉ khác với Simone de Beauvoir một điểm: họ  không có khả năng viết như bà. Họ âm thầm hi sinh và nuốt những giọt nước mắt …

Advertisements

From → Tạp ghi

Đã đóng bình luận.