Skip to content

Tranh luận về bản sắc văn hóa – một vài ý để dẫn nhập

Tháng Tám 21, 2014

Identité sociale – pêle-mêle quelques idées mises à plat pour une discussion.

.

Một nhà xã hội học và bản sắc ?

Định nghĩa bản sắc, những bản sắc của người Việt, … là chuyên môn của các học giả bên nhà.

Nhưng có lẻ nên chủ ý: chúng ta cần thận trọng khi nói rằng đặc tính của người Việt là yêu nước hay hiền hòa hiếu khách, …

Bản sắc nằm trong văn hóa. Thông thường bản sắc được cấu thành và được tôi luyện bởi quá trình xã hội hóa và kiểm soát xã hội. Nhưng văn hóa cũng như bản sắc biến đổi luôn. Bản sắc hôm qua không còn là bản sắc hôm nay. Dưới những ảnh hưởng đủ loại – vừa nội tại, vừa do du nhập từ các văn hóa khác.

Về nội tại : cấu trúc dân số, cấu trúc kinh tế, điều kiện sinh sống, những tiến bộ về khoa học trong nước, …

Về ảnh hưởng ngoại lai hay tiếp biến văn hóa, acculturation, là sự hiện diện của các văn hóa khác qua du lịch, qua các phương tiện thông tin, internet, …

.

Một số chính trị gia quan niệm rằng văn hóa phải do một chính thể thiết chế

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Viet-nam-tren-duong-doi-moi/2014/28736/Vai-tro-cua-he-thong-thiet-che-van-hoa.aspx

.

Xã hội học gia định nghĩa văn hóa là những «giải pháp» «cách làm» «hành động» hay «ứng xử» tốt nhất mà cộng đồng tự sáng chế ra để đáp ứng, trả lời trước những đặc thù của một hoàn cảnh nào đó và để trường tồn.

Lịch sử cũng là một cấu thành của văn hóa, hay ít nhất là của tiến trình văn hóa.

.

 

Gần đây, sự bành trướng của các văn hóa Âu Mỹ, nhất là với hiện tượng toàn cầu hóa kinh tế, các cơ quan truyền thông tiếp thị ồ ạt tấn công xã hội ta và mang về các ảnh hưởng của những văn hóa này. Kết quả một số hiện tượng «lai căng văn hóa» ra đời, nhất là ở giới trẻ. Đó là một sự tiếp biến văn hóa không bình đẳng.

Có thể cñg cần biết những bài học hay kinh nghiệm về tiếp biến văn hóa tại châu Âu trong vòng 60 năm gần đây để có thể hiểu những hiện tượng đương thời bên ta.

 

 

Cụ thể vài thí dụ

Những … đe dọa thấy trước

Vị trí của phụ nữ trong xã hội. Vật thể hóa phụ nữ và bắt chước các văn hóa khác một cách phiến diện.

Hậu quả của làm trắng da, nhuộm tóc, phẩu thuật thẫm mỹ tràn lan ?

Cách đây nửa thế kỷ, ở châu Âu, thuốc nhuộm tóc đã tràn ngập trên thị trường, các tài tử nổi tiếng thời đó, Maryline Monroe, Sophia Lorren, … tóc vàng nhưng truyền thông chưa phổ cập như hiện nay, chưa có internet, dân tình lại còn nghèo nên không đủ phương tiện ồ ạt bắt chước các tài tử ấy. Đạo lý xã hội cũng là một lực cản lúc đó. Kế đến, từ hai ba thập kỷ nay, khoa học phát triển, dân trí cao hơn, nên thận trọng hơn.

Rốt cục, các nhà sản xuất thuốc nhuộm tóc phải đi xa hơn về địa lý đểi chinh phục thị trường châu Á. Phụ nữ VN đi nhuộm tóc là lọt bẫy của các xí nghiệp đa quốc gia, các ông trùm mỹ phẫm: Các cô và các bà không cẫn mật với những hậu quả lâu dài (ung thư hay ít nhất là làm tóc chết nhanh hơn).

Giải phẫu thẫm mỹ hay tắm trắng cũng thế. Ta không lường trước hậu quả cho 30 năm tới !

Cái thống trị của văn hóa Âu Mỹ rất lớn và cái mặc cảm Á đông cũng rất lớn, không chỉ người VN thôi, mà người Hàn quốc nữa – trường hợp của Nhật bản thì tế nhị hơn, hiện tượng này có nhưng là có trong quá khứ, khoảng đầu thập niên 60 .

Nhưng hậu quả văn hóa của sự vật thể hóa phụ nữ nặng hơn nữa: bất bình đẳng giới, vai trò giới tính của phụ nữ, loạn chuẩn xã hội, trật tự gia đình bị đe dọa, …

.

Bản thể VN trong tương lai gần: các báo hiện hay dùng hình ảnh minh họa từ internet, với dân da trắng mắt xanh mũi cao. Ngày mai dân ta sẽ tự định nghĩa theo các mẫu đó – Đây là một hiểm nguy thật sự. Còn nếu không thì sự cách biệt giữa mẫu của bản sắc và bản sắc cũa cá nhân có thể gây khó khăn về tâm thần.

.

Ngôn ngữ tiếng Việt nữa.

Tiếng Anh rất cần. Nhưng tiếng mẹ còn cần hơn nữa. Thế nhưng báo chí trên mạng, và chỉ đưa thí dụ này thôi, càng ngày càng dùng nhiều chữ Anh một cách … bình thường vô tội vạ – bài mới thì viết NEW, thích thì viết LIKE, hay COMMENTS thay vì phê bình góp ý. Và trăm ngàn chữ khác, từ sex, nude, hot, …đến những chữ khoa học. Tiếng nói tải tư tưởng. Mất tiếng mẹ thì sẽ có nguy cơ suy nghĩ như Tây.

.

Thế nhưng có những cái ta cần bắt chước Tây

Cách xưng hô

Bourdieu đã viết cả một quyển sách dày 500 trang – Lời nói là biểu tượng (Ce que parler veut dire).

Trong văn hóa Việt Nam, cách xưng hô được dựa lên, hay là «sao lại» từ hệ thống huyết tộc gia đình : cô bác cháu con anh chị em. Từ đó có thể vì những biểu tượng này mà liên hệ, nhất là trong liên hệ quản lý, nhuộm màu tình cảm.

Thí dụ, hiệu trưởng một trường Đại học, khi đề nghị với Thứ trưởng một số dự án của mình, xưng em với Thứ trưởng, tức là tức là tự đóng vai thấp hơn – điều đó có thể là một trở ngại cho diễn tiến của công việc – trong công việc cần có những liên hệ bìnghđẳng đồng hàng. Hội nhập có cái hay của nó . Cái hữu hiệu của công việc là tối cần.

Muốn lên nhanh đến thời kỳ công nghiệp hóa thì cách xưng hô … công nghiệp có thể là một trong những cấu thành giúp cho lộ trình đó.

.

Cấu trúc gia đình

Gia đình hạt nhân sẽ là cấu trúc của gia đình ngày mai Tôi không biết bao giờ sẽ như thế nhưng đó sẽ là kết quả có thể thấy trước. Sau 1830 cách mạng kỷ nghệ, ở các nước châu Âu, lúc đó còn cấu trúc gia đình tứ ngũ đại đường nhưng thiên hạ phải đi về những trung tâm kỷ nghệ hay đô thị để tìm việc làm, không thể nào mang cả 10-15 thành viên của gia đình theo, gia đình được xé ra nhỏ hơn thành gia đình ba thế hệ. Nhưng cấu trúc ba thế hệ khó sinh hoạt, khó nhất là vấn đề liên hệ và tâm lý. Thế nên, sau thế chiến thứ nhì 1945, giới trẻ lợi dụng sự tiếp cận với các mẫu sống của dân Mỹ – lính Mỹ đã giúp châu Âu thắng Đệ nhị thế chiến, hào quang của Mỹ lúc đó lớn lắm – để tuyên bố tự lập với cha mẹ, ra ở riêng khi lấy vợ lấy chồng. Gia đình thành gia đình hạt nhân từ đó.

Trước 1975, gần 90% dân ta sống ở nông thôn. Hiện dân thành thị chiếm 30% và sẽ lên đến 40 hay 50% trong vài thập niên tới. Mà thành thị gần như là nguyên nhân cấu thành hay làm nẩy nở gia đình hạt nhân, ít nhất là qua kinh nghiệm ở châu Âu.

Thật sự phải nói rằng gia đình hạt nhân là cấu trúc thích hợp nhất hiện thời: ít gây căng thẳng và tranh chấp giữa các thành viên, tiện lợi cho quản lý cá nhân và xã hội. Giúp trẻ phát triển hài hòa nhất. Giúp giải phóng phụ nữ.

Nhưng cấu trúc gia đình này có một yếu điểm rất quan trọng: dễ đổ vở hơn so với các gia đình ba thế hệ vì kiểm soát xã hội ít hơn, vì các cá nhân ích kỷ hơn, không biết hi sinh mình cho cấu trúc.

Tự do luyến ái sống chung trước hôn nhân hay ngoài hôn nhân

Ở đây, không phải vì ảnh hưởng của hội nhập mà là kết quả trực tiếp của trào lưu tự lập và khả năng kiểm soát việc sinh đẻ.

.

Vài điều cơ sở

Dân trí hay trình độ hiểu biết, khả năng kinh tế, hoàn cảnh chính trị xã hội, … là những cấu thành của diễn biến văn hóa.

Dân trí, thí dụ rõ ràng nhất là vấn đề sinh sản. Khi các phương thức ngừa thai thành phổ cập thì nhiều tự do luyến ái hơn giữa nam và nữ, địa vị xã hội của phụ nữ cao hơn chẳng hạn

Mê tín là chữ ký của thiếu hiểu biết về khoa học. Còn bày biện sư tử, rồng hay lân bằng đá thể hiện ít nhất là hai điều: giàu tiền bạc nhưng mực văn hóa, gu thẫm mỹ không cao.

Khả năng kinh tế của một tầng lớp trong xã hội VN tăng rất nhanh từ ba thập kỹ. Họ thành tầng lớp thống trị về kinh tế. Nhưng không hẳn «giàu văn hóa» nên nhiều «dị dạng» của văn hóa đã nẩy sinh.

Sự phát triển của công nghệ thông tin quá nhanh, dân tình đi theo dồn dập – dân ta dùng điện thoại di động nhiều hơn dân Bỉ chẳng hạn (dựa trên số thuê bao và số điện thoại bán ra mỗi năm) thành ra dân tình đã không có thời gian «thích ứng và suy nghĩ tìm lối đi cho mình» trước hiện tượng.

Sự phát triển của báo chí trên mạng, cũng quá nhanh khi chưa có bề dày truyền thống báo chí, cho … ra đời một tầng lớp phóng viên không đủ …suy nghĩ. Kết quả cho thấy một số báo không biết chọn cho mình một bản sắc – báo chính trị, báo văn hóa, báo kinh tế, báo triết lý hay báo lá cải chuyển tin … vịt – .

Dân tình ở đó và bị ảnh hưởng hoàn toàn hay tệ hơn nữa bị thống trị bởi một thị trường báo … hổn tạp.

Tiến triển của xã hội, tiếp cận khoa học và tiếp biến văn hóa có thể sánh vai, có thể điều hòa.

Bảo tồn cái hay của văn hóa cổ truyền và tiếp nhận cái hay của văn hóa khác là hình thức lý tưởng của một tiếp biến văn hóa hài hòa.

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Xã hội học

Đã đóng bình luận.