Bỏ qua nội dung

Kỹ năng sống cho học sinh bậc Tiểu học nhờ phương pháp sư phạm?

Tháng Mười 23, 2014

Nhập đề :

Hiện ở Bỉ, có nhiều nhà sư phạm  quan niệm rằng vai trò chính của trường học là giúp cho trẻ phát triển và sống hạnh phúc.

Cổ điển hơn, còn có một số người, trong đó có nhiều cha mẹ và bậc phụ huynh học trò, vẫn quan niệm rằng trường học là nơi truyền kiến thức cho trẻ. Trường Tiểu học có sứ mạng dạy trẻ học đọc, học viết, học làm toán và học một số kiến thức căn bản về khoa học, lịch sử, địa lý, …

Thế còn kỹ năng sống ? Phải cậy trên môn Công dân giáo dục ? Phải sàng dựng nên những bài “học làm người” ?

Một cách tổng quát và đi từ một trong những sứ mạng của trường Tiểu học : giúp cho trẻ tự lập, chúng ta có thể xem sơ qua những kỹ năng mà trường có thể “dạy” cho học trò và sẽ “dạy” như thế nào – chữ “dạy” tôi để trong dấu ngoặc vì kỹ năng sống là những khả năng mà trẻ hấp thụ được bằng nhiều “ngỏ” khác nhau chứ không phải chỉ nhờ những bài bản mà thầy hay cô giáo lên lớp truyền cho.

.

Dạy cho trẻ học tự lập ?

Bất cứ nhà giáo dục nào chung quanh tôi cũng nhìn nhận rằng giáo dục tức là giải phóng –

éduquer, c’est libérer – giải phóng cho sự ngu dốt, giải phóng để không còn phải tùy thuộc cha mẹ, giải phóng để có thể tự suy nghĩ và tự do hành động. Một cách thực tiển và vụ lợi nhất, có học, có khả năng làm việc là có khả năng kiếm sống và độc lập về kinh tế. Còn lý thuyết hơn, có học là có độc lập về tư duy và không dễ bị người khác ảnh hưởng vì bị ảnh hưởng tức là bị tướt đoạt tự do phán đoán của mình.

.

Trường học là nơi dạy cho trẻ tự lập ?

Thật vậy, trường học là môi trường để :

. cho trẻ gầy dựng những liên hệ xã hội với người khác.

. cho trẻ tập tành những luật lệ và cách sống trong cộng đồng.

. cho trẻ hành động trong liên hệ “cho và nhận”, “có đi có lại”, “tiếp thu và phê bình”.

. trẻ học phương pháp làm việc (thời dụng biểu đã là một phương pháp làm việc).

. trẻ khám phá những luật chơi khách quan hơn các luật của gia đình.

. trẻ có trách nhiệm trong phân công xã hội và từ từ ý thức được cơ cấu tổ chức và những cách sinh hoạt của xã hội.

. trẻ phát triển khả năng của mình ở những khung cảnh mới, địa thế mới mà em chưa gặp ở nhà.

. trẻ có cơ hội để sáng chế ra những cách đối xử mới trong những hoàn cảnh mới.

. trẻ bắt đầu học làm thành nhân trong xã hội, khám phá “đạo làm người” qua tiếp xúc với một khung cảnh lớn hơn gia đình, nơi mà liên hệ vượt qua vòng tay yêu thương và tha thứ của cha mẹ ông bà. Nhờ vậy, trẻ sẽ khám phá ra vai trò, chổ đứng của mình so với người cùng trang lứa và so với người khác, từ đó sẽ rèn luyện được cá thể của mình.

Rèn luyện được cá thể của mình nằm trong chủ đích “dạy làm người và học làm người” của trường. Thật vậy, trường học không phải là một lò rèn ra cả muôn ngàn chú lính chì giống hệt nhau mà là nơi cho mỗi em lớn lên, độc lập. Đi học là để phát triển.

.

Làm sao để vừa phát triển độc lập vừa để trở thành những công dân của xã hội ?

– Nghe thầy giảng bài và trả lời đúng lúc đã là một cách học kỷ năng sống.

– Tôn trọng giờ giấc, đi học đúng giờ, tôn trọng bạn bè và những “luật” tổ chức và “lệ” hay hình thức sinh hoạt của lớp cũng là chuẩn bị làm người sống với cộng đồng.

– Học cách chăm chú trong lớp, học bảo vệ môi trường, học trả lời theo thứ tự đưa tay, …là để tập tành lối sống “văn minh” trong xã hội sau này.

– Trả lời các câu hỏi của thầy, bảo vệ ý kiến mình trước bạn bè trong lớp là thực hành kỷ năng suy nghĩ độc lập, ứng dụng hiểu biết và lý luận có cơ sở, … đó là những kỷ năng rất cần thiết cho lúc vào đời sau này và vừa để khẳng định cá thể của mình.

Trong một chừng mực nào đó, khi học xong, trẻ vừa có kiến thức để tự lập vừa có kỹ năng cần để thành một công dân của xã hội.

.

Dạy thế nào để trẻ sống tự lập ?

Người đi dạy cần tạo môi trường cho trẻ học tự lập qua cách thức tổ chức lớp học, bằng những phương pháp sống động trong đó có sự tham gia tích cực của học trò, tổ chức bài học từ những vốn liếng của chúng, không quên những cách thức sinh hoạt cộng đồng, sinh hoạt nhóm, những bài học ứng dụng, …

Một thí dụ cụ thể ? Nhiều giáo viên ở bậc Tiểu học tổ chức buổi học sáng thứ hai dựa trên “kinh nghiệm sống” của các em học sinh trong ngày cuối tuần. Môn Toán sẽ là tính thời gian di chuyển của một em đã cùng gia đình đi thăm họ hàng hay đi dã ngoạn ở xa thành phố, môn địa lý cũng dựa trên một kinh nghiệm tương tự, môn sinh học sẽ có điểm khởi đầu bằng chuyện một em đã cùng cha đi câu, môn văn … Chương trình vẫn xong mà các bài học hứng thú biết bao nhiêu cho các em ! Mỗi em sẽ học được “kinh nghiệm của bạn bè” làm giàu cho kiến thức của mình, lại hảnh diện đã góp sức trực tiếp cho sinh hoạt ở lớp, … Bài học sẽ mang những ý nghĩa tâm lý đặc biệt, lại vừa thực tiển vừa sống động.

Cho trẻ học kỷ năng sống và kỷ năng tự lập qua phương pháp sinh hoạt nhóm. Mới nghe qua có vẻ đối nghịch : làm sao học tự lập khi phải sinh hoạt nhóm ? Nhưng thật ra không có đối nghịch tí nào : trong sinh hoạt nhóm, trẻ biết được vai trò riêng của mình, những liên hệ với các thành viên khác, các “ranh giới” cần phải tôn trọng, các xung đột cần dung hòa hay tranh cải – mà dung hòa vì lợi ích chung, hoặc tranh cải để nhóm làm việc tốt hơn – Sinh hoạt nhóm cần có tổ chức, có tôn ti trật tự, vai chính vai phụ, có “luật” điều hành để đạt đến kết quả. Các em học cách phân công và tinh thần trách nhiệm đối với công việc được giao phó.

Trong một môi trường được bảo vệ, vì trường học là một nơi được bảo vệ, đó là những dịp quí giá để các em học cách sống và sinh hoạt với người khác. Đó là cho những đề tài nhỏ, có giới hạn ở trường. Nhưng từ sông ra biển, đã có kỹ năng cho những đề tài nhỏ, đã được tập tành, các em sẽ từ đó quen với hình thức sinh hoạt và dùng hành trang ấy sau này khi cần để sống trong xã hội.

Dạy trẻ tự lập và có trách nhiệm bằng phương pháp giao kèo khế ước. Làm sao lập giao kèo khế ước với một trẻ 6 tuổi hay 10 tuổi ? Thật ra việc này hoàn toàn khả thi : trẻ có khả năng tôn trọng giao kèo không thua người lớn (hay hơn cả người lớn ?). Cố gắng làm xong bài đúng kỳ hạn, cố gắng đạt tới đích mà thầy và trò cùng đồng ý thỏa thuận đặt ra, giử lời hứa, đúng hẹn, trung thành, … thông thường học trò không để thầy thất vọng. Dĩ nhiên phải tạo ra một môi trường tin cậy, khuyến khích, không áp đảo và ít chế tài (tôi nói “ít” chứ không nói “cấm” chế tài vì vị trí của người đi dạy đã là một chế tài tinh thần với học trò rồi).

Dạy trẻ tự lập bằng cách cho chúng có quyền làm sai hoặc phạm lỗi lầm bằng phương pháp chấm điểm đào tạo để phát triển chứ không phải chấm điểm chế tài. Trong chúng ta, ai chưa bao giờ thất bại hay làm sai ? Thế tại sao lại “phạt” trẻ khi chúng làm sai hay thất bại ? Phải giúp trẻ tiến lên. Nếu chúng lúc nào cũng thành công thì chúng đâu có cần phải đến trường ? Chúng là những Thánh Gióng rồi ! Cái cần là lợi dụng những thất bại, những sai trái của trẻ để phân tích giãng giải để chúng có thể hoàn thiện làm tốt hơn. Cho chúng có dịp “tự chấm điểm” tức là “dạy” chúng kỹ năng phán đoán, biết cái tốt cái xấu, cái đúng cái sai, biết tại sao đã thất bại và biết cả cách để làm tốt hơn.

Dạy trẻ kỹ năng sống, sống độc lập bằng cách định nghĩa lại vai trò của thầy. Thầy hết là người truyền kiến thức và giử vai trò của người có quyền. Thầy và trò cùng làm một công việc chung : cùng sống và làm việc với hiểu biết. Thầy có cái lợi là lớn tuổi hơn, đi trước, thế thôi. Bổn phận của thầy là làm thế nào cho trò thích hiểu biết, cần hiểu biết. Thầy giúp phương tiện để trò đi đến và hấp thụ hiểu biết tùy theo khả năng của trò. Nói có vẻ lý thuyết, nhưng nếu thầy không khuyến khích nâng đở trò, không giúp trò có hứng học và hăng say học thì công trình dạy của thầy khó thành công !

Thầy và trò là hai diễn viên trong vở tuồng, hai đối tác trong một kinh doanh, hai thành nhân trong một công trình, ngang hàng nhau và cùng làm việc với nhau. Cái cơ sở dân chủ đó rất cần cho việc “dạy” kỹ năng sống. Nếu tiếp tục liên hệ quyền lực – cao thấp – giữa thầy và trò thì trò vẫn bị lệ thuộc thầy : việc tự lập tự quản thành xa vời , trò khó có khả năng sống mà dễ trở thành con chó của Pavlov hành động theo “phạt-thưởng” chứ không suy nghĩ !

Dĩ nhiên cách nói của tôi quá đáng, trong quá khứ, bao nhiêu thế hệ cha ông ta đã được giáo dục theo kiểu xưa mà vẫn thành người. Nhưng xin đừng quên rằng trong quá khứ, số người đi học đến xong trung học chỉ chiếm tối đa là 15-20% dân số cho những năm 1950-1960 chẳng hạn. Họ thành công một phần vì họ “hơn” số còn lại, “dốt” hơn họ– chữ “hơn” và chữ “dốt” tôi để trong dấu ngoặc vì đó là một cách nói nhanh. Bên cạnh đó, có thể họ còn được giáo dục bởi gia đình và xã hội nữa.

.

Quá trình xã hội hóa ?

Một đứa trẻ, khi chào đời, hoàn toàn lệ thuộc vào người khác. Muốn tự lập, bé phải có một số hành trang. Muốn sống với người khác bé phải được chuẩn bị. Gia đình, trường học và cả cộng đồng góp phần xã hội hóa trẻ con cũng như người lớn để mọi người có thể sống chung với nhau.

Xã hội hóa đầu tiên là xã hội hóa bởi gia đình. Đó là một hình thức hết sức nhẹ nhàng. Gói ghém trong tình yêu thương của cha mẹ, trẻ hấp thụ những cách sống với người chung quanh. Trẻ học tiếng mẹ, học cách đối xử với người thân. Bắt chước theo mẫu của cha mẹ, đạo đức của cha mẹ thành đạo đức của con. “Cha nào con nấy”. Muốn con sống tốt, cha mẹ phải làm gương tốt.

Gia đình đóng một vai trò tối quan trọng trong việc xã hội hóa trẻ vì gia đình giáo dục trẻ rất sớm, ngay từ lúc bé còn trong bụng mẹ, gia đình dạy trẻ trong cả cuộc sống, một thời gian rất dài và những liên hệ tình cảm huyết thống tăng cường kết quả của việc giáo dục này.

Trẻ học kỹ năng sống từ cha mẹ là chính. Xã hội hóa đầu tiên là cơ sở để trẻ “học” tiếp.

Quá trình xã hội hóa của gia đình được nối tiếp bởi học đường, một môi trường tương đối được bảo vệ. Cách tổ chức, sinh hoạt, các liên hệ thầy-trò, liên hệ với bạn bè, các lớp về công dân giáo dục, … của trường học giúp học sinh tiếp thu kiến thức và học đạo làm người.

Trường học có thể dạy nhiều kiến thức cho trẻ. Với một số vốn liếng về vệ sinh thường thức, về sinh học, về chính trị, về lịch sử  hay về toán , văn chương, … ra đời học sinh có thể “bươn chải” giỏi hơn, sống tốt hơn. Nhưng đạo đức và triết lý về cuộc sống trong cộng đồng là kết quả của nhiều yếu tố hợp lại. Có những người học cao nhưng bất nhân, thiếu tình thương đồng loại, thiếu cả lương tâm nghề nghiệp. Trong khi có những người không bằng cấp nhưng là những công dân tốt, suốt đời sống cho người khác.

Kỹ năng sống không phải là một kiến thức kỷ thuật có thể lên bài bản. Tiếng Pháp chúng tôi phân biệt savoir (kiến thức) và savoir-être hay savoir-devenir (cách xử sự hay cách diễn tiến trong tương lai). Kiến thức và cách xử sự có thể có liên hệ, chứ khó mà kê lên cái hổ tương giữa kiến thức với cách diễn tiến trong tương lai.

Nhưng trường học cũng đóng một vai trò quan trọng trong quá trình xã hội hóa vì mỗi một trong chúng ta đi học nhiều năm (từ bé đến 14 – 20 tuổi tùy trường hợp), vì trường học là nơi, ít nhất là trên lý thuyết, gìn giử, bảo vệ và lưu truyền những giá trị xã hội. Trường học, nhất là bậc Tiểu học, dạy các em khi các em còn bé, chưa bị … tiêm nhiểm bởi những “lao xao” của … trường đời, đầy điên đảo. Những lý do đó tăng tầm quan trọng của vai trò trường học trong việc “truyền” kỹ năng sống.

Thầy cũng cần phải sống tốt và là một nhà sư phạm tốt vì “dạy” kỹ năng sống là “dạy” một cách gián tiếp, là cung cấp môi trường sinh động và hài hoà để trẻ phát triển, cho chúng những gương mẫu để chúng có thể bắt chước và tự định nghĩa mình, … Thầy còn là người có thể tập tành cho trẻ khả năng phán đoán và suy nghĩ để không mù quáng đi theo một số trào lưu nhất thời. Trẻ sẽ được xã hội hóa một cách tự nhiên ( khác với “nhồi sọ” ) mà kết quả thì bền vững (các em thấm nhuần cách sống cách làm, đã có những thói quen, … chứ các kiến thức “nhồi nhét” dễ bị quên lắm !).

Thế mới thấy là “thói quen đi thầy, tặng phong bì cho thầy” rất nguy hiểm : nó ươm mầm cho cả “phong tục hối lộ và nhận hối lộ” sau này !

.

Một dịp khác tôi, sẽ bàn đến môi trường ngoài gia đình và trường học. Báo chí, quảng cáo, internet, bạn bè, cả xã hội, … cũng góp phần xã hội hóa các thành viên, cũng đề nghị và đưa ra những “mẫu” những “gương” cần phải theo. Nếu đã được chẩn bị, biết phán đoán, trẻ có thể cảnh giác, ngẩng cao đầu đi thẳng, tiếp tục sống với bậc thang giá trị của mình.

Lại còn vấn đề hạnh phúc ở trường nữa. Một vấn đề mà Phlippe Meirieu đã nhiều lần bàn tới.

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Giáo dục

Đã đóng bình luận.