Bỏ qua nội dung

Kỹ năng và vốn liếng cần cho một nhà xã hội học ?

Tháng Mười Hai 28, 2014

Les capacités nécessaires pour un sociologue ?

Bài này để trả lời cho một độc giả trẻ hôm nay.

.

Cách đây nửa thế kỷ, lúc xã hội học còn là một khoa học trẻ, dân tình thường nghĩ rằng muốn làm kỷ sư phải giỏi toán, muốn học Y khoa phải giỏi sinh học và có tinh thần bác ái cao, muốn trở thành Luật gia cần sự thận trọng trong suy luận và cần hùng biện, … Xã hội học lúc đó được xem là … sọt rác dành cho những người không có tài gì đặc biệt.

Trong dấu ngoặc: bản thân tác giả những dòng này vốn là luật gia trước khi trở thành xã hội học gia

.

Thế nhưng «đoạn trường ai có qua cầu mới hay». Đành rằng ai cũng có thể theo học chương trình xã hội học. Thế nhưng, trên trận địa, muốn làm việc như một nhà xã hội học theo đúng nghĩa của nó ta cần:

.

. Một vốn lý thuyết cao. Cũng như Triết, không phải chỉ cần ngồi một chỗ mà lý sự ra … triết hay ra đạo đức. Phải biết các trường phái, các khái niệm với đầy đủ các phân tích và phê bình, phải biết liên hệ giữa Triết và văn hóa nhân chũng hay Luật.

Một nhà xã hội học cần nhiều hiểu biết lý thuyết như công cụ, như chìa khóa để giải mã các hiện tượng xã hội. Kết hôn với người giống mình, lệch chuẩn và thiếu cấu trúc, ngoại biên và liên kết xã hội, …là vài thí dụ về  các khái niệm cần để có thể hiểu, giải thích một hiện tượng, một cấu trúc hay sinh hoạt xã hội…Durkheim, Weber, Parsons, những cha đẻ của xã hội học, dĩ nhiên rồi. Mà cũng cần nắm vững Girard, Lemel, Bourdieu, Boudon hay gần đây hơn, Kaufmann, Menger, Merlé – đó là chỉ nói đến các tác giả Tây Âu

Có khả năng dán một cái nhản lên một hiện tượng – étiquetter – là bắt đầu xếp hiện tượng vào một khuôn ô để phân tích và giải thích, theo tình tự lý thuyết và từ đó có thể tạo nên «mô hình» tiến hóa của hiện tượng một cách hoàn thiện và trình bày cho tất cả mọi người, kể cả và nhất là cho người ngoại đạo hiểu.

.

Cũng cần phải cập nhật vốn lý thuyết nữa. Xã hội biến chuyển không ngừng. Lý thuyết xã hội học cũng thế. Và các nhà xã hội học mỗi ngày tiếp tục … sản xuất kiến thức về xã hội học qua các công trình nghiên cứu. Vấn đề sống chung không cần kết hôn là một hiện tượng mới – nó chỉ hiện hữu được khi vìệc ngừa thai thành phổ cập, khi phụ nữ có ngang quyền và độc lập so với nam giới (nhất là độc lập kinh tế), khi cấu trúc gia đình dựa trên tự do luyến ái…, không cập nhật kiến thức thì không thể nào hiểu được hiện tượng chứ đừng nói tới phân tích hay giải thích.

.

. Một vốn phương pháp nghiên cứu thực địa cao, biết làm một bảng câu hỏi điều tra (cấu trúc của bảng các loại câu hỏi phải dùng, tránh những câu tối nghĩa hay gợi ý,… ) biết quan sát sự kiện, biết khuyến khích các cá nhân hợp tác vào nghiên cứu, biết ghi các câu trả lời một cách trung thành, biết phân tích và khai thác các kết quả thu thập được và sau cùng dùng những phương tiện thống kê để định giá trị các kết quả của nghiên cứu.

.

Điều tra thực địa xã hội học đòi hỏi những thận trọng về phương pháp mà một nhà báo hay một công an thường không phải tuân thủ vì xã hội học gia có bổn phận phải trung thành một cách khoa học với hiện tượng xã hội. Tức là phải dùng tất cả mọi phương pháp cần thiết để khách quan nhất, đầy đủ nhất và toàn diện nhất.

Một cách « tự vấn » triền miên: «có đúng như thế không, có thật như thế không, câu trả lời có bị yếu tố ảnh hưởng ngoại lai nào không, có đầy đủ chưa, …»

.

. Một nhà xã hội học vừa lý thuyết vừa thực hành trên trận địa lại cần phải có khả năng liên hệ xã hội để có thể phỏng vấn mọi đối tượng, làm cho các đối tượng thoải mái và hợp tác tốt nhất. Sự thương cảm tốt và giàu tế bào thần kinh gương là một khả năng cần có để tiếp cận các chủ thể đối tượng của điều tra hay của nghiên cứu.

Thông thường những người này không có bổn phận phải hợp tác và họ không được đền bù hay trả lương. Cái giỏi của xã hội học gia là làm sao lôi cuốn họ, tạo động cơ cho họ thuận tình và vui vẻ hợp tác, hợp tác tốt nhất.

.

Chưa hết, còn cần khả năng làm việc nhóm. Một nghiên cứu xã hội học ít khi là công trình của một người vì phải nghiên cứu trên một số lớn đối tượng nên ít nhất là cần nhiều điều tra viên. Một xã hội học gia cần có khả năng làm việc với nhóm: biết huy động người, biết tổ chức phân chia công việc và biết giải quyết những khó khăn đột biến trên thực địa.

.

. Khả năng quan sát – quan sát là một trong các phương pháp nghiên cứu thực địa. Quan sát theo bảng chi tiết, có con mắt không bỏ sót chi tiết nào dù nhỏ đến mấy. Nhưng quan sát ngay trong những phỏng vấn: tinh ý đến cả những «ngập ngừng» khi một đối tượng không muốn trả lời hay «ánh mắt» cần sự tán thành của một đối tượng.

.

Khả năng quan sát rất cần trong các nghiên cứu-hành động vì ở đây phải ghi nhận hết những phản ứng của các đối tượng trong các tình tiết để có thể kết luận về giá trị của chương trình qua hành động của các đối tượng.

.

. Cuối cùng là khả năng viết lách. Ghi chép lại các cuộc phỏng vấn miệng, báo cáo nghiên cứu và viết bài để đăng báo khoa học. Nhưng khả năng viết cần cho tất cả các khoa học chứ không riêng gì cho xã hội học.

.

.

Đầu thế kỷ thứ XXI, không còn ai nghĩ rằng xã hội học là sọt rác chứa … những ai không có khả năng hành nghề bác sĩ kỹ sư …

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Xã hội học

Đã đóng bình luận.