Skip to content

Địa vị xã hội ?

Tháng Năm 17, 2016

Le statut social et les moyens d’accès à un statut …dominant.

.

Địa vị xã hội là một trong những từ khóa được tìm và đọc nhiều nhất trên trang blog này. Trước sự chờ đợi của vài bạn đọc, xin ngắn gọn nhắc lại một số điều.

Địa vị xã hội là chổ đứng của một người nào đó. Xã hội nào cũng có tổ chức. Chỗ đứng của mỗi thành viên trong tổ chức đó có thể được định vị bởi công việc của cá nhân đó, bởi một số đặc điểm cá thể hay bởi cấu trúc về giai cấp xã hội.

Công việc của cá nhân đi từ s phân công xã hội. Người thì làm ruộng, kẻ khác đi dạy hay làm công nhân. Tùy xã hội, có nơi, có lúc nhà nông được tôn trọng, có lúc khác, người ăn trên ngồi trước là kẻ sĩ. Địa vị xã hội, trên-dưới, phần lớn là do xã hội ấn định. Tùy theo bậc thang giá trị của từng xã hội, tùy thời điểm.

Bên ta, ngày xưa có câu:

Nhất sĩ nhì nông

Hết gạo chạy rông

Nhất nông nhì sĩ

minh họa cho vai trò của hoàn cảnh xã hội trong việc “xếp hạng” các thứ bậc,  các địa vị.

.

Có những cá thể “đặc biệt”, giỏi, khoẻ, đẹp, già, … hơn người khác và được trọng vọng. Mỗi xã hội định nghĩa các tiêu chỉ của “trọng vọng”.

Ngày xưa các cô cao lêu khêu là mối lo cho mẹ các cô ấy. “Nó cao thế, làm sao gả chồng được”. Hiện, ít nhất là ở nước ta, chân dài là điều kiện cần để được xếp vào hạng “người đẹp”.

Cấu trúc của đại đa số các xã hội là cấu trúc giai cấp. Mà thông thường, khi chào đời, giai cấp đó, ta thừa hưởng từ cha mẹ nên địa vị xã hội, lúc khởi thủy là địa vị của gia đình. Cái kiểu cccc bên ta. Những địa vị xã hội được “an bài” sẳn (statut prescrit theo tiếng Pháp). Các xã hội truyền thống thường đặt nặng việc “cha truyền con nối”. Các xã hội hiện thời biến chuyển nhiều hơn, thông thường vai trò của chính các cá nhân quan trọng hơn.  

Nhưng trong xã hội nào cũng có những lối biến chuyển và thăng tiến xã hội – mobilités sociales. Ta có thể “đạt” tới một địa vị nào đó nhờ cố gắng bản thân hay nhờ những thay đổi của cấu trúc xã hội.

Trường học là con đường cổ điển cho thăng tiến xã hội. Nhưng các nhà xã hội học ở phương Tây cho thấy là con đưởng đó cũng … rất hẹp vì con nhà kém ưu đải thường bị thiệt thòi trên đưởng học vấn hơn các bạn đồng song vốn được sinh ra trong những gia đình “danh gia vọng tộc” – trừ trường hợp hiếm hoi –

Hôn nhân là một đưởng thăng tiến khác có thể. Đổi đời nhờ lấy chồng hay vợ giàu chẳng hạn. Con đường này cũng không dễ dàng vì thông thường ta kết hôn với người giống mình – homogamie –

Ngày xưa, ở bên Tây, đi tu – thành giáo sĩ – hay vào quân đội cũng là hai hướng để thăng tiến xã hội.

Gần đây, với những biến chuyển gần, các nhà cực giàu nổi lên nhờ kỹ nghệ thông tin như Bill Gates của Microsoft hay ông chủ Facebook. Họ vẫn còn là những trường hợp đơn lẽ.

Một điều chắc chắn là chưa có người nào trúng số Lotto hay các hình thức tương tự – dù có khi họ trúng cả trăm triệu euros – đổi đời nhờ đó.

Trong thăng tiến xã hội ta cần phân biệt “thăng tiến bề mặt” và “thăng tiến thực sự”. Giữa địa vị của đứa con, giáo sư trung học, và địa vị của người cha, chỉ là thầy giáo tiều học ở làng,  có vẻ như có thăng tiến – con hơn cha – nhưng đó chỉ là thăng tiến bề mặt. Thật vậy, hai hoàn cảnh xã hội hoàn toàn khác nhau: người cha, dù chỉ là thầy giáo làng nhưng trong bậc thang nghề nghiệp của thời ấy, ông giáo làng có … địa vị hơn giáo sư trung học của thời điểm ba mươi năm sau. Có thể giữa cha và con, trong trưởng hợp ấy,  hoàn toàn không có thăng tiến xã hội mà là suy đồi vị trí xã hội.  

Cấu thành của địa vị xã hội?

Ai cũng muốn có địa vị xã hội cao vì địa vị cao cho ta: tiền tài, quyền lực và danh thơm.

Đó là một cách nói rất ngắn gọn. Vì thật ra, ba yếu tố này cũng là ba điều kiện để có địa vị. Thành ra nguyên nhân và hậu quả liên đới ảnh hưởng với nhau thành một vòng tròn. Nhờ có tiền mua được quyền lực và khi có quyền lực thì có khả năng làm giàu thêm.

Hiện thời, những người làm trong showbiz chẳng hạn là nhng minh họa cụ thể của địa vị xã hội. Gặp thời, hay khéo truyền thông, ai đó thành người nổi tiếng và từ đấy, tiền tài danh vọng sẽ ở trong tầm tay họ.

Ở đây cũng xin mở một dấu ngoặc: coi chừng những sự thật … giả. Một số người nổi tiếng giỏi …khoe mẻ chứ họ không giàu thật đâu. Có những phụ kiện thời trang chỉ là các thức đi mượn, hay họ được thuê để quảng cáo cho các thương hiệu.

Nhưng dân showbiz chỉ có hào quang một thời. Showbiz lại là một thế giới riêng, không hoàn toàn đồng hành cùng sự sống và phát triển xã hội.

Có người tìm đường khác: quan lộ là đường cổ điển ở Việt Nam từ cả ngàn năm nay. Quyền lực ở đây là quyền lực chính trị. Quyền lực này có thể kéo theo hai lợi ích khác của địa vị xã hội – tiền tài và danh thơm.

.

Bằng cấp học vị?

Thật ra, trong nhiều thập kỷ, ở trời Âu cũng như ở Việt Nam, Y, Dược, Kỹ sư là những bằng cấp được trọng vọng. Đùng một cái, cuối thế kỷ thứ XX, dân quản trị xí nghiệp “lên hương” như … diều gặp gió. Thế nên kinh tế được giới trẻ bên ta chọn học. Để ra trường không tìm được việc làm…

.

Một cách chung chung, các bậc cha mẹ thường khuyên con cái họ học những ngành chúng thích, hay hợp với khả năng của chúng… chứ còn chạy theo địa vị để sau này khổ sở với ngành nghề của mình thì … phí cả đời.

Còn triết lý hơn nữa thì có người sẽ ngâm nga như Nguyễn Khuyến

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ

Người khôn, người đến chốn lao xao.

.

Thật ra, đôi khi có lẻ cũng cần thực tế một tí và làm sao để tối ưu hóa các ràng buộc để có một chỗ đứng vừa không bị thiên hạ dẫm đạp, vửa hạnh phúc với sở trường sở đoản của mình.

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

Đã đóng bình luận.