Bỏ qua nội dung

Người hiền, người tử tế và tầng lớp tinh hoa trong xã hội

Tháng Một 19, 2018

Le sage, l’être moral et les élites dans la société

.

Một bạn trẻ hỏi tôi về các … mẫu người nói trên

Trước nhất, người hiền, người tử tế có thể thuộc tầng lớp tinh hoa trong xã hội mà cũng có thể hoàn toàn … bình thường chứ không là người “ăn trên ngồi trước”. Các khái niệm có thể hoàn toàn độc lập với nhau. Có thể người hiền, người tử tế là những cánh hoa làm đẹp cuộc sống trong khi tinh hoa trong xã hội không … hiền và không tử tế.

Bên ta còn có từ “người trí thức” “người làm khoa học”, xưa hơn thì có “quân tử” và xếp những hạng người này vào tinh hoa của xã hội.

.

Trong văn hóa Âu Tây, thế kỷ thứ XVII có vẽ ra mẫu người hiền – honnête homme – một người thanh nhã bề ngoài cũng như bề trong – dáng dấp diện mạo cũng như tâm hồn – thanh cao tao nhã không cầu kỳ xa cách, có chiều sâu, có vốn hiểu biết nhưng không khoe khoang, chừng mực từ tốn và can đảm, sẳn sàng dấn thân khi cần. Cao thượng nhưng không huê hoang, không phơi cái tôi đáng ghét ra khắp phố phường – có chừng mực và thanh cao. Các nhà hiền triết như Pascal và Descartes là mẫu điển hình của người honnête.

Thế kỷ thứ XIX và XX, người hiền từ từ biến mất, mà thay vào đó là nhiều tầng lớp tinh hoa : người có tiền bạc (homo œconomicus), những trí thức nổi bật, người lãnh đạo chính trị, … những người thuộc  tầng lớp thống trị – thống trị bởi tiền bạc, thống trị bởi triết lý hay thống trị bởi tổ chức hành chính.

Ta phân biệt tinh hoa kinh tế, tinh hoa biểu tượng, tinh hoa chính trị, tinh hoa ý thức hệ,  …

https://huynhmai.org/2014/11/09/tang-lop-tinh-hoa-trong-xa-hoi/

Một cách tổng quát, tinh hoa của xã hội là những người thuộc tầng lớp lãnh đạo, đứng đầu các tổ chức chính trị, kinh tế, tư pháp, quân đội, tôn giáo và cả các nghiệp đoàn và các cơ quan truyền thông. Những người ghi dấu ấn của mình trong xã hội và tạo nên một cái gì mới cho xã hội.

Simone de Beauvoir và khái niệm nữ quyền, Gandi và sự đấu tranh không bạo lực, Hồ chí Minh và tuyên ngôn độc lập 1945, Bill Gates và Microsoft, …

Đó là định nghĩa lý thuyết. Trên thực tế, cần thêm vào đó một số điều kiện khác.

Có thể là điều kiện đạo đức và ở đây tôi bắt đầu trả lời câu hỏi của bạn đọc trẻ tôi vừa nêu ở đầu bài. “khái niệm người hiền, người tử tế”.

Là một người suốt đời đã đi dạy, tôi cốt ý là giúp giới trẻ học để sống ở đời để sống cùng nhau trong xã hội. Đó cũng  là mục tiêu tối thượng,  mà UNESCO đã đề ra từ hơn một phần tư thế kỷ.

Học để sống ở đời – không chỉ giúp trẻ biết giải thích các hiện tượng của thiên nhiên như trời mưa trời gió mà còn có khả năng giải mã các hiện tượng xã hội như cấu trúc của gia đình, sinh hoạt trên facebook, bạo lực ở học đường hay các vấn đề vĩ mô hơn như  thể chế chính trị, tự do và độc tài, …từ đó trẻ có thể tạo cho mình khả năng suy xét – cái mà tiếng Pháp gọi là discernement – người có discernement là người biết suy nghĩ, không hành động theo cảm tính. Đó là khởi điểm của đạo đức và trẻ thành người … hiền.

.

Học còn để sống với người khác trong xã hội – ” Thương người như thể thương thân” là câu ông bà ta đạy cách sống ở đời. Phương Tây thì nói “không làm cho người khác những gì ta không muốn người khác làm cho mình” – Tử tế là như thế. “Ăn ở có nhân nghĩa, có tình người” – Tử tế là phần đóng góp của mỗi cá nhân để xã hội sinh hoạt nhịp nhàng và để trường tồn. Giới chuyên môn chúng tôi gọi đó là chất keo của xã hội. Thiếu chất keo tiếp nối giữa các thành viên với nhau thì xã hội xuống cấp, tiêu vong. 

Học xa hiểu rộng giúp con người ta biết những giới hạn của mình, của người, của một nền văn hóa nào đó, … Tức là giúp ta tránh những lý luận chủ quan, những quan điểm cục diện, tinh thần quốc túy…

Nhưng biết suy xét, học cao hiểu rộng vẫn chưa là tinh hoa của xã hội

Tinh hoa của xã hội cần thêm khái niệm quyền lực, quyền lực tạo một khúc quanh của biến chuyển xã hội.

Quyền lực cụ thể, khả năng đưa ra những quyết định có liên quan đến cộng đồng và được cộng đồng tuân thủ. Một tướng lĩnh ra quân chống ngoại xâm là thí dụ cổ điển. Quyết định in thêm giấy bạc hay từ bỏ quyền tư hữu là vài thí dụ khác. Trong lịch sử, quyết định đánh quân Nguyên của các bô lão ở Hội nghị Diên Hồng là một thí dụ khác cho thấy giới bô lão có vị trí tinh hoa trong xã hội.

Khi Simone de Beauvoir viết Giới tính thứ nhì, bà gióng hồi chuông báo động về bất bình đẳng giới. Bà có cái quyền lực mà tôi gọi là quyền lực biểu tượng. Bà Hannah Arendt nói về cái ác bình thường bà đã cho một định nghĩa mới về cái ác. Bà cũng có quyền lực biểu tượng.

.

Ai là tinh hoa ở Việt Nam hiện thời ?

Trên lý thuyết, đó là những người có quyền, nắm vận nước trong tay. Họ được chính thống hóa bởi cấu trúc Đảng và nhà nước. Nhưng cơ cấu tập trung dân chủ và quyết định với trách nhiệm tập thể làm cho khó có một cá nhân nào nổi bật như tinh hoa. Đôi khi một vài viên chức đăng đàng phát biểu với những ý tưởng canh tân táo bạo nhưng khó mà biết đâu là truyền thông tiếp thị đâu là chính sách thực tiển.

Bên cạnh đó, tầng lớp trí thức khoa bảng, đúng ra cũng là tinh hoa của xã hội. Nhưng đại đa số những thành viên của tầng lớp này không có những vai trò đích thật để đưa đất nước ra … con đường sáng như phát minh khoa học, cải tổ giáo dục hay canh tân nông nghiệp, …

Còn tinh hoa kinh tế? Việt Nam ta có những tỉ phú đô la. Đại gia thì ta có nhưng tinh hoa kinh tế thì không vì những đại gia Việt Nam không hoàn toàn làm giàu cho xứ sở và để dấu ấn của mình trên tình hình kinh tế nước nhà.

Trong chừng mực nào đó, bà Nguyễn thị Phương Thảo có thể thuộc thành phần tinh hoa vì bà đã khai trương hệ máy bay giá rẻ và … cách mạng hóa những hình thức di chuyển của dân tình. Trong khi những người khác, giàu nhờ bất động sản chẳng hạn, có tiếng là đại gia nhưng không thể xem họ như tinh hoa của xã hội.  

Có thể ông Phạm Nhật Vượng với VinUniversity sẽ để dấu ấn khi Đại học này thực hiện được chủ đích trở thành một Đại học thuộc top 50 hay top 100 thế giới – điều mà ông Vượng đã tuyên bố. 

Nhưng một xã hội mà thiếu tầng lớp tinh hoa là một xã hội mất phương hướng.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Xã hội học

Đã đóng bình luận.