Bỏ qua nội dung

Dạy cho trẻ tư duy biết phê phán

Tháng Mười Một 1, 2018

Dạy con hay dạy trò, xin nhắc lại, là giúp chúng tự lập. Đó là nền tảng của giáo dục khai phóng. Để chúng có thể bươn chải sống làm người, không phụ thuộc ai và không bị …lóa mắt bởi những sự thật … giả.

Những sự thật giả thì đầy rẩy trên đường đi, trên báo chí, trên mạng.

Dạy trẻ là dạy cho chúng biết biết quan sát, biết tự đặt câu hỏi, biết nghi ngờ để từ đó suy xét cái đúng, cái sai, các giá trị cần phải có để … tu thân trong cái chuỗi “tu thân tề gia trị nước bình thiên hạ” – nhưng tôi ngừng lại ở phần đầu: tu thân để biết, để làm, để sống với xã hội mà UNESCO đã đề cao như chủ đích của giáo dục.

Phê phán cần trước tiên là tò mò tìm hiểu. Chưa biết thì chưa thể phê phán được. Biết ở đây là biết đến nơi đến chốn, biết một cách … khoa học, tức là toàn diện và khách quan.

Dẫn dắt trò tiếp cận những vốn về lịch sử, về khoa học, về nhân chủng … là giúp chúng thêm khả năng tư duy vì có biết mới suy nghĩ được, suy nghĩ với so sánh căn nhắc và từ từ đi đến phê phán

Trong phê phán có phần cá nhân nhưng phải khách quan. Nếu không, người phê phán chỉ là kẻ vội vàng, cảm tính.

Phê phán cũng cần sự sáng suốt, sự khiêm tốn Tức là thái độ của người hiền theo triết lý La Mã hay của kẻ sĩ theo triết học Á đông.

Tự biết mình như biết khả năng tiếp cận, biết giới hạn của hiểu biết. có khả năng phê bình nhưng cũng có quyền lựa chọn triết lý và tôn giáo.

Gia đình và trường học có bổn phận “dạy” trẻ đi từ nhu cầu của chúng, trong sự tôn trọng bản thể của chúng và lúc nào cũng khuyến khích chúng trở thành chính mình, ta không rèn hàng loạt những chú lính chì. Khái niệm “con ngoan và trò giỏi” là những khái niệm của quá khứ. Trái lại, cần tập tành cho trẻ suy nghĩ một cách độc lập.

.

Nhưng suy nghĩ một cách độc lập không có nghĩa là bỏ ngoài tai các tri thức căn bản và nghĩ rằng ý kiến cá nhân của mình có giá trị tuyệt đối.

Tự lực cánh sinh về trí tuệ là một điều tối cần thiết nếu muốn cho trẻ có tư duy phê phán. Độc lập để phê phán.

Đi theo lề phải hay lề trái là một chọn lựa. Nhưng “đi theo” là một biểu hiệu của thiếu độc lập.

Phê phán cần độc lập. Không theo mẹ theo cha hay theo thầy.

Dĩ nhiên, là cấu thành của xã hội, trẻ bị xã hội hóa, bị ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình, thời cuộc nhưng phải làm sao cho trẻ suy nghĩ một cách độc lập, nhiều chừng nào tốt chừng đó, tránh không để chúng bị gò bó bởi những “khuôn vàng thước ngọc” – học thuộc lòng và đánh giá-trả bài là những phương thức cần phải loại bỏ.

Ở châu Âu, với truyền thống Socrate, Montaigne và Descartes trường học cốt tạo cho trò khả năng tiếp cận sự thật, cái nào tin được và cái nào phải nghi ngờ, quan sát để hiểu để biết và từ đó, vun trồng cá thể để trở thành người tự do và tự lập – tự lập kinh tế xã hội và tự do trí tuệ.

.

Một lần nữa, để phê phán, cần biết tiếp cận các kiến thức, kiến thức cơ sở và cập nhật, biết đặt câu hỏi để … đo lường giá trị của các kiến thức mà mình tiếp cận, biết so sánh các nguồn, biết bảo vệ và phán đoán theo những giá trị tối cao như sự thật, công bằng, bác ái luân lý, …

Sự thật là nói về giá trị khoa học. Còn các khái niệm như thương cảm, như công bằng, bác ái, … là các giá trị đạo đức.

Muốn biết phê phán thì cần khoa học. Nhưng đồng thời cũng cần đạo đức. Đó là hai điều cần cho con người của thế kỷ XXI.

.

Có khả năng “chơi” với hai cấu thành đó một cách độc lập là thành người có tri thức và biết phê phán.

Rốt cuộc ta nhấn mạnh trên định nghĩa triết học của phê phán : gồm khía cạnh hiểu biết, luân lý, đạo đức và khả năng dùng lý luận một cách cẩn mật, có suy nghĩ chứ không hồ đồ hay cảm tính.

.

Dạy cho trẻ tư duy biết phê phán không là cách dạy kiểu to do list, cũng không nói đến liên môn hay tích hợp, mà  là triết lý phải hướng tới cho tất cả các môn trong chương trình giáo khoa, với những phương thức sư phạm “dạy cho trẻ trở thành” – trở thành tự lập, trở thành chính mình, trở thành người có tri thức và biết suy nghĩ.

Cụ thể là phải trao quyền cho trò, phải đi từ nhu cầu của trò, lấy trò làm trung tâm, dạy chúng cách học, nhất là cách tự học, để chúng làm chủ hiểu biết, hết lệ thuộc thầy, có khả năng học suốt đời, …

Tức là phải tử bỏ cách dạy từ chương, cách dạy học thuộc lòng, cách “truyền kiến thức”, … Giúp trò làm chủ các tiếp thu để sẳn sàng đối mặt với … cách mạng thông tin chẳng hạn.

Cải tổ toàn diện giáo dục là như thế.

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

From → Giáo dục

Đã đóng bình luận.