Bỏ qua nội dung

Lý do nào khiến các nhà văn … viết ?

Tháng Hai 8, 2019

Bài này sơ lược đề cập đến vài thí dụ và hoàn toàn không nói đến những nhà văn …chơi với chữ, cho chúng những ý nghĩa mới và sáng tạo không những với nội dung mà cả với ngôn từ, khi ngôn từ không bị giới hạn với vai trò “phương tiện tải nội dung”. Marcel Proust, René Char là hai trường hợp điển hình.

Một gợi ý của nhà văn Nguyễn thị Hải Hà đã là khởi điểm của những dòng này … 

.

Một cách lãng mạn, chúng ta thường nghĩ rằng các nhà văn viết nhờ cảm hứng và con chữ trào ra từ ngòi bút, không nặng nhọc, không khó khăn.

Nhưng viết văn là một công trình sáng tạo. Tức là cần một cái đầu làm việc hết công suất, mang nặng đẻ đau đứa con tinh thần. Muốn viết thì phải có một cái gì để viết, một câu chuyện có đầu có đuôi, có cấu trúc, các tình tiết cần được triển khai – mở rồi đóng – để rồi đi đến đoạn kết. Khi … lâm bồn lại cần kỷ thuật : khả năng viết thành câu, đúng văn phạm thôi chưa đủ, câu văn phải bóng bẩy, lung linh, trôi chảy, mạch lạc, … lôi cuốn người đọc.

Nhiều khi người viết văn cần có một nhà xuất bản ủng hộ. Viết xong mà không ai in thì khó cho tác giả tiếp tục công việc trí tụê này.

.

Nhà văn Nguyễn thị Vinh, cách đây hơn nửa thế kỷ từng tuyên bố rằng “bà cần viết như bà cần thở”. Tức là viết để trả lời một nhu cầu nội tại. Sáng tạo là một nhu cầu, để không ù lì, vật vờ sống như cây cỏ. Viết có khi là để hiểu mình hơn. Nhu cầu này có thể … vô vị lợi. Viết để … cân bằng cuộc sống, viết như một niềm vui. Cũng có thể là một nhu cầu tâm lý sâu lắng hơn : để lại một vết tích trên đời. Và được biết đến là một đền bù mạnh mẻ đủ để nhà văn vượt đèo leo núi.

Simone de Beauvoir thì tự cho mình “sứ mạng” phải chia sẻ với mọi người cuộc sống và nhân sinh quan của bà. Bà đã viết về thân phận phụ nữ, về người già, về những mối tình tay ba. Nhiều sách của Simone de Beauvoir có hơi hướng tự truyện là như thế. Nhưng cái chính, cho trường hợp của bà de Beauvoir là viết để giúp độc giả ý thức được điều này hay điều kia. Jean Paul Sartre cũng vậy, với triết lý hiện sinh.

Đồng thời với hai ông bà, cặp đôi Louis Aragon và Elsa Triolet hướng nội hơn. Viết để hạnh phúc và viết về cái hạnh phúc của họ. Hơn nữa, trong một chừng mực nào đó, Louis Aragon có thể được xếp vào hạng các tác giả … chơi với chữ như vừa kể ở đầu bài.

Vài khi, nhà văn viết vì lý do kiếm sống. Ít nhất đó là trường hợp của nhà văn người Bỉ, Georges Simenon, lúc khởi nghiệp.

Chúng tôi được cái may mắn – hay vinh dự ? – quen biết Georges Simenon đầu những năm 1970 và đã góp phần … mang gia tài văn học của ông về Đại học Liège, thành lập kho nghiên cứu về tác giả này – Fonds Georges Simenon.

Để tiếp tục nói về Georges Simenon, lúc đã có tiếng tăm, ông thường kể về cái nhu cầu có nhiều “vai” hay bản sắc khác nhau – ông vẫn thấy thiếu thốn với chỉ riêng một cuộc sống của chính bản thân nên phải sáng tạo ra những nhân vật khác nhau. Viết để hiện hữu, viết để làm giàu cho bản thể mình.

Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo và nhiều nhà văn khác đầu thế kỷ XX bên ta cùng mang động cơ “khai sáng” xã hội, góp phần bài trừ cái nghèo, sự bất bình đẳng, các hủ tục, …

Viết để thể hiện vai trò chứng nhân của một hoàn cảnh xã hội nào đó – Amélie Nothomb trong nhiều tác phẩm, đặc biệt là Stupeur et Tremblement (Sự hãi hùng và rung rẫy), đã giới thiệu, vừa hư cấu vừa thật, cấu trúc và sinh hoạt của xã hội Nhật .

Hay viết để được nhìn nhận bởi quảng đại quần chúng – các nhà văn nữ Hồi giáo : họ viết văn để hiện hữu, để thoát vị trí bị đè nén trong xã hội, để được nhìn nhận bằng bản thể của họ, qua tác phẫm của họ. Hoặc ngược lại, viết để trả lời sự chờ đợi của độc giả, … như trường hợp của một số tác giả của best seller tiếp tục viết nhưng rất mau chìm trong quên lãng.

Còn trăm ngàn lý do khác để viết. Có những lý do quang vinh như giúp giải trí bạn đọc, kể những truyện giả tưởng hay để chia sẻ một ít kinh nghiệm và hiểu biết, những truyện có thật với vài chi tiết hư cấu. Có những lý do … cơm áo gạo tiền, cho trường hợp một số tiểu thuyết bán ở các trạm tàu, nhà ga chẳng hạn.

Cho đa số các trường hợp, hầu như tất cả những lý do kể trên tiềm ẩn, nhiều hay ít, làm động cơ cho việc viết lách của nhà văn.

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Rốt cuộc, một nhà xã hội học, thông thường, không có khả năng viết văn. Viết báo cáo khoa học khác với viết văn. Cùng lắm thì ông/bà ấy chỉ “biết” mổ xẻ hành động viết của các nhà văn …

Hai sách tham khảo:

Dominique Viart, Anthologie de la littérature contemporaine française. Romans et récits depuis 1980. NXB Armand Colin, 2013.

Nancy Huston, L’Espèce fabulatrice, NXB Actes Sud, 2008.

Đã đóng bình luận.