Bỏ qua nội dung

Trò tự đánh giá ở trường tiểu học

Trò tự đánh giá đi vào sư phạm từ vài thập niên rồi. Vì khái niệm trao quyền cho trò, Vì chủ đích dạy để trò trở thành chính mình. Vun trồng bản thể của trò cũng là mục tiêu tối thượng. Về phương pháp sư phạm, phần tự đánh giá của trò cũng vô cùng quan trọng, để đối chiếu giữa các kết quả, để hiểu trò hơn, … hầu tiếp tục dạy và học tốt nhất, cho kết quả cao nhất.

 

Dĩ nhiên bên cạnh đó là bảng kết quả, với những lời khen, những chỗ cần chủ ý để học tốt hơn, …nhưng bảng tự đánh giá nằm trong tổng thể “bảng điểm” của trò – ở đây để giáo viên nắm rõ tình hình hơn, biết về sự “nhận định” của trò. Còn cha mẹ thì hiểu con mình hơn. Những điều tự đánh giá của trò có thể là lực mạnh giúp trò tiến bộ. Cũng có thể là lực cản. Nên giáo viên cần lưu tâm là như thế.

Xin giới thiệu ở đây hai trang tự đánh giá của cháu tôi, 10 tuổi, học ở Maryland, Mỹ.

Trên đây là bảng điểm mà trò tự chấm cho mình

Và đây là những gì mà trò nghĩ rằng các giáo viên sẽ  “phê bình” mình

.

Đó là thêm một chi tiết để hiểu tại sao một số cha mẹ ở Việt Nam ước mong gửi hay gửi con mình sang học ở Mỹ.

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Từ tám năm nay, tôi đã bàn về tự đánh giá ở trường học, trao quyền cho trò, … điển hình là bài này (12.01.2011) :

http://dantri.com.vn/c202/s202-450575/ban-ve-cach-thuc-cham-diem-hoc-tro.htm

hay là bài này (30.09.2015) :

http://www.vanhoanghean.com.vn/van-hoa-va-doi-song27/cuoc-song-quanh-ta46/khai-niem-trao-quyen

Những khái niệm vô cùng quan trọng, nhưng ít người bàn đến,  cho việc cải tổ toàn diện giáo dục mà Việt Nam đang theo đuổi …

Advertisements

Màn hình và giáo dục (bài tiếng Pháp)

Từ hơn mười năm nay, màn hình hiện diện, nhiều hay ít,  ở các trường học ở Bỉ, ở mọi cấp. Để phổ cập việc dùng màn hình trong lớp, giáo viên phải được … đào tạo thêm. Bài này, hơn 2000 chữ, gồm một số ý tôi chuẩn bị cho một buổi làm việc với giáo viên tiểu học. Trường hết cấm điện thoại di động và BYOD – Bring Your Own Device – Iphone à l’école et activités pédagogiques – thành nguyên tắc ứng dụng hàng ngày. Chủ đích là phải làm sao giúp học trò làm chủ các màn hình, sử dụng một cách … thông minh chứ không lệ thuộc chúng.

Màn hình nói chung và Internet nói riêng đã thay đổi cách ta suy nghĩ, cách ta tìm thông tin, truyền bá thông tin, liên hệ với nhau, … Trường học phải cập nhật thế nào để không chậm chuyến tàu?

.

Ordinateurs, téléphones, tablettes ou consoles de jeux… les écrans se sont multipliés avec le développement du numérique.

Et l’évolution est permanente.

Ces nouveaux outils peuvent être tout à fait bénéfiques pour les enfants, à condition d’apprendre à les utiliser.

Deux chiffres pour commencer

Un sondage IFOP (2017) vient de publier que 69% des Français se disent préoccupés par la place prise par les écrans dans la vie de leurs enfants. La distanciation et l’autorégulation semblent bien s’imposer comme des conditions nécessaires pour un bon usage des écrans.

D’autres chiffres, du côté des américains cette fois, rapportent que l’adolescent de l’école secondaire aux USA passe en moyenne sept heures par jour devant les écrans.
The American
Academy of Pediatrics, 2015

Pêle Mêle quelques idées

L’écran, un mode de pensée plus fluide et plus rapide

Avant deux ans, tous les écrans non interactifs n’ont aucun effet positif. Mais les tablettes visuelles et tactiles correspondent au développement sensori-moteur de l’enfant.

De 2 à 6 ans, l’enfant expérimente le « faire semblant », c’est donc l’âge pour l’éduquer à l’alternance entre le virtuel et le réel.

Entre 6 et 12 ans, les logiciels éducatifs peuvent permettre d’améliorer des compétences de calcul ou de lecture. Mais c’est aussi la période pour apprendre l’autorégulation face aux écrans.

Et si les écrans sont de plus en plus adaptés à une approche intuitive, l’autorégulation se révèle d’autant plus nécessaire

Pour les adolescents, l’outil numérique favorise une pensée plus rapide, fluide et multitâche. Elle permet d’explorer plusieurs possibilités et de faire des expériences. Mais le développement d’une pensée trop rapide et superficielle peut appauvrir les capacités d’analyse et de distanciation qui correspondent à une forme de pensée plus traditionnelle, plus linéaire et véhiculée par la littérature. Pour Olivier Houdé, il faut apprendre à combiner ces deux formes d’intelligence.

Pour Serge Tisseron, l’outil numérique permet la découverte, l’apprentissage, … à son propre rythme suivant son propre parcours, c’est le principe même de l’enseignement individualisé ou différencié

La construction d’ordinateurs et la programmation pourraient être enseignées à l’école selon le neuroscientifique et psychologue cognitif Stanislas Dehaene, également membre de l’Académie des sciences.

L’enfant apprendrait ainsi à devenir un producteur et non pas seulement un consommateur de nouvelles technologies, «pour comprendre finement le monde du numérique, il faut que l’enfant développe des représentations mentales de ce que fait l’ordinateur».

Et si les jeux vidéo sont souvent évoqués de manière assez négative, des recherches en sciences cognitives ont montré que «les adolescents qui jouent aux jeux vidéo peuvent développer des compétences exceptionnelles» précise Stanislas Dehaene – ils apprennent à adopter des stratégies adéquates afin de réussir ces jeux.

BYOD – Bring Your Own Device – Iphone à l’école et activités pédagogiques

Le choix du BYOD est principalement envisagé comme une solution permettant de simplifier les modalités d’utilisation numérique en classe grâce à la connaissance que l’élève a de son propre équipement, ce qui favorise une prise en main plus rapide. Cela permet également de capitaliser sur les pratiques existantes hors cadre scolaire (activités périscolaires, en compagnie des parents…) pour outiller les démarches pédagogiques et les projets éducatifs. Il s’agit également de sensibiliser plus largement les élèves à une utilisation autonome, responsable et éthique du numérique. Cela devrait être d’autant plus efficace quand les élèves utilisent leurs propres équipements.

xx

La classe inversée

Avec l’arrivée du web collaboratif, les cours dits «transmissifs» associés au support imprimé mutent pour devenir des cours interactifs en hyperconnexion, centrés sur l’élève, individualisés et où l’enseignant est un accompagnateur. Le numérique offre de nouvelles perspectives pédagogiques facilitant l’acquisition des connaissances et des compétences grâce notamment au collaboratif, à l’hybride, aux outils numériques, à l’autoformation guidée et aux classes inversées.

La pédagogie inversée s’inscrit dans un mouvement où il s’agit de former l’apprenant à apprendre par lui-même de façon à renforcer son autonomie. Elle s’inspire en cela des pédagogies actives, telles les pédagogies Freinet ou Montessori, dans lesquelles l’apprenant devient acteur de ses apprentissages

Le concept des classes inversées est né aux États-Unis. Pensées par un professeur de Harvard, Eric Mazur, à la fin des années 1990, les flipped classrooms ont été mises en pratique il y a une dizaine d’années par deux enseignants du secondaire, Jonathan Bergmann et Aaron Sams, dans l’État du Colorado. La popularisation de la classe inversée revient également à l’éducateur américain Salman Khan, qui a diffusé en ligne de nombreuses vidéos d’autoapprentissage et d’exercices interactifs. Pour ses concepteurs américains, la classe inversée permet notamment d’optimiser le temps passé avec les élèves en classe, et ainsi d’amplifier les interactions à la fois entre les élèves et avec l’enseignant. Cette façon de procéder permettrait en effet à l’enseignant de se rendre plus disponible pour les élèves: selon un sondage réalisé fin 2015 par l’association Inversons la classe.

Les technologies numériques jouent un rôle essentiel: elles permettent aux enseignants de concevoir et de mettre à la disposition des élèves les connaissances théoriques. Avant la classe, l’enseignant dévoile une nouvelle notion de cours sur le support de son choix – comme des documents écrits ou des capsules vidéo (de courtes vidéos de quelques minutes). Ces contenus sont diffusés aux élèves le plus souvent via une plate-forme en ligne de type espace ou environnement numérique de travail (ENT), normalement disponible dans la plupart des établissements scolaires. Les élèves prennent connaissance de ces contenus en se connectant à l’ENT depuis leur domicile. Ils ont aussi généralement un travail à effectuer, qui peut consister à répondre à un questionnaire ou à préparer un exposé par exemple.

1.Ariane Dumont et Denis Berthiaume (dir.), La Pédagogie inversée. Enseigner autrement dans le supérieur avec la classe inversée, De Boeck, 2016.

2. François Péault, « Naissance d’une classe inversée », Cahiers pédagogiques, n°537, mai 2017.

3. Boissiere Joël, Fau Simon et Perdro Francesco. Le numérique, une chance pour l’école. Paris, Armand Colin, 2013.

xx

Serge Tisserons et les écrans

Bibliographie

. L’enfant et les écrans – Avis de l’Académie des Sciences. Présenté par Bach J.-Fr., Houdé O., Léna P. và Tisseron S. Les Pommiers, 2013.

. Tisseron S., Les dangers de la télé pour les bébés. Eres, 2009.

. Tisseron S. và Gravillon I., Qui a peur des jeux vidéo? Albin Michel, 2008.

. Tisseron S., 3-6-9-12. Apprivoiser les écrans et grandir. Erès, 2013.

. Tisseron S., Les enseignants, les enfants et les écrans: quelle école pour demain?

In Didactiques en pratique. Université de Liège, CIFEN (2015), n°1, pp. 9-17.

Deux contributions de Serge Tisseron:

– La “loi” 3,6,9,12, loi qui est reprise par l’Académie des Sciences

. pas d’écran avant 3 ans – à cet age, l’enfant a des besoins d’approches multiples mobilisant les cinq sens pour favoriser son développement neuronal. Par ailleurs, le défilement des images des écrans est trop rapide pour les enfants de cet âge

. pas de jeux vidéos avant 6 ans. Pour cette période, l’enfant a besoin d’être actif et en interaction avec un milieu “vivant” et “adapté” pour son développement psycho moteur – très important à cet âge – En même temps, pour développer le langage, l’enfant doit être en contact avec le milieu social, devant les games, l’enfant reste passif et silencieux.

. pas d’internet avant 9 ans et l’internet avec guide jusqu’à 12 ans

. internet seul après 12 ans – à une condition : la maturité de l’enfant, maturité issue de “l’apprentissage pour vivre avec des écrans” qu’il a reçu jusqu’alors

– Les écrans et les 4 révolutions

La révolution portant sur les rapports avec le savoir

Avec les livres, les rapports sont singuliers. Le lecteur est seul. Sa démarche est active (choisir un livre, un auteur) et la lecture demande du temps. L’accès à un écran ets souvent collectif (toute une famille devant la TV pae exemple) les informations sur Google s’adressent à un grand nombre de manière anonyme. On ignore la plupart du temps les auteurs des informations – le cas de Wikipedia est manifeste.

La révolution portant sur la pédagogie et la démarche d’apprestissage

La pédagogie basée sur les livres ou manuels habitue les élèves à une démarche “ordonnée” – on lit de la première page à la dernière et on a besoin de la mémoire à moyen ou à long terme.

Par contre, avec l’ordinateur, les informations peuvent “être zappées”, seul la mémoire de travail est nécessaire – avec un seul clic on peut avancer ou revenir sans problème – pas de succession imposée, pas de notion de temps.

La révolution psychologique

L’exemple des réseaux sociaux illustre au moins deux choses

. la vie privée s’expose

. la notion de partage est répandue et les informations, publiques ou privées, se répandent de telle manière qu’à la fin personne ne peut contrôler ces informations.

Les individus jouent et acceptent des rôles multiples dans la vie réelle et dans la vie virtuelle.

La révolution des rapports sociaux. La hiérarchie s’estompe, la notion d’”ami” n’implique plus des contacts sentimentaux et/ou physique – on peut être “amis” sans se voir, sans se comprendre ou sans être solidaires avec l’autre.

Pour Serge Tisserons, les écrans sont des “fenêtres sur les mondes”. Il faut apprendre et apprendre aux enfants à les ouvrir et les fermer quand on a besoin, au bon moment – pour ne pas négliger le monde dans lequel on vit.

xx

Philippe Meirieu et les écrans

Si les usages éducatifs du numérique n’offrent rien de miraculeux, ils permettent toutefois de renouveler les possibilités d’apprentissage: recherche documentaire facilitée; visionnage de séquences lors de “classes inversées”; activités d’exploration et de découverte grâce à des logiciels interactifs; entraînements systématiques avec des tutoriels; apprentissages complexes grâce à des didacticiels et logiciels de simulation.

« Les ressources offertes par le numérique peuvent constituer une chance supplémentaire pour la mise en œuvre d’une “école maison commune” [tout à la fois creuset social, cadre pour l’apprentissage de la pensée, centre de ressources culturelles, lieu de formation à la coopération et à la construction de la citoyenneté], en nous libérant des cadres formels de la classe homogène et du cours magistral systématique», à condition bien sûr que le numérique ne soit pas hégémonique.

Revue Sciences Humaines N°277 – Janvier 2016, Philippe Meirieu « Comment le numérique a transformé l’école ».

xx

Stanilas Dehaene et les écrans

Apprendre ! Les talents du cerveau, le défi des machines.. Odile Jacob, 2018.

Les jeux vidéo peuvent avoir un impact positif sur le cerveau, mais à quelle dose ?

En jouant à un jeu vidéo, l’enfant interagit, développe des stratégies et augmente sa vigilance. L’important est de ne pas laisser dériver le temps. Car bien souvent, l’on constate qu’un enfant qui joue à un jeu vidéo ne voit pas le temps s’écouler. Il faut fixer une limite temporelle pour cette activité afin qu’il ne tombe pas dans l’addiction.

Pour Dehaene, pour le moment au moins, aucun ordinateur n’est aussi performant que le cerveau.

Il faut donc les utiliser comme des outils qui contribuent au dévéloppement du cerveau

Utiliser comment ? Le simple fait d’avoir un support numérique ne garantit pas la qualité éducative des dispositifs proposés. C’est le contenu et l’usage par les enseignants comme par les élèves qui compte. On ne peut qu’encourager les initiatives bien menées à l’école pour développer des blogs riches, ou le recours à des logiciels adaptés avec un bon encadrement de l’élève. Mais là encore, Dehaene et son laboratoire sont en train de développer les logiciels ELAN et LUDO qui sont en cours de test et seront bientôt mis à disposition des classes.

LUDO sont des logiciel de jeu rapide et amusant qui fait jongler avec les nombres, et enseigne les concepts fondamentaux de l’arithmétique : – calculs élémentaires…

Tandis que ELAN est une aide à la lecture

http://elanpourlalecture.fr/ressources/

Ici on a une page avec les nouveautés à l’école

https://moncerveaualecole.com/
regroupe un ensemble de ressources sur le cerveau, les bébés, le langage, la lecture, le calcul, les dys (dyslexie, dyspraxie…), des jeux et des vidéos.

Nguyễn Huỳnh Mai

Nói dối có hệ thống ?

Pinocchio. Ảnh :  Jean-Etienne Minh-Duy Poirrier / flickr-cc
.

Tiền đề:

Bài này đã được viết từ nhiều năm nay. Từ cái thuở mà tôi cần thống kê để tìm hiểu tình hình Việt Nam.

Đa phần những đường dẫn dưới đây là những bài báo năm 2013,  nhưng các bài này vẫn còn truy cập được :

1 «Báo cáo láo quen rồi» là bài báo theo đường dẫn dưới đây :

http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/538956/bao-cao-lao-quen-roi.html

2.  Một bài khác  “Bất thường trong các con số thống kê kinh tế Việt Nam :

http://www.baodatviet.vn/kinh-te/thi-truong-doanh-nghiep/201304/Bat-thuong-trong-cac-con-so-thong-ke-kinh-te-Viet-Nam-2344868/

3. Thêm một bài nữa :

http://www.sggp.org.vn/nhipcaubandoc/bandocviet/2013/5/318427/

4. Vietnamet và Tuần VN, ngày 31.5.2013 cũng bàn đến nhu cầu có thống kê “sạch” :

http://vietnamnet.vn/vn/chinh-tri/tuanvietnam/123491/phai-bat-dau-tu-thong-ke-sach.html

5. Nhưng các con số thống kê vẫn “vênh” nhau :
http://infonet.vn/Thoi-su/Du-luan/Vi-sao-con-so-thong-ke-lai-venh-nhau/85469.info

6. Và một bài nữa  (15.07.2013) dùng cách ví von “ông nói gà bà nói vịt”:

http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130715/so-lieu-thong-ke-ve-kinh-te-viet-nam-ong-noi-ga-ba-noi-vit.aspx

7. Ngày 27.04.2015, trên NLD :

http://nld.com.vn/kinh-te/ve-so-dep-vi-benh-thanh-tich-20150426214835531.htm

.

Thống kê ở Việt Nam không trung thực ?

Khi liên hệ với cơ quan chuyên ngành thì ông Chủ tịch Hội Thống kê Việt Nam cho biết "số liệu thống kê hiện nay ở nước ta luôn có hai số, một số dùng khi nghiên cứu sẽ chính xác hơn, và một số dùng để công bố công khai, con số này có thể bị tác động bởi nhiều vấn đề. Dân thấy sao cứ biết vậy đi !"

Mà con số dùng để nghiên cứu thì không công bố ra ngoài. Việc bảo mật ở đây là nguyên tắc.

Ông nhìn nhận :

"Bệnh thành tích quá đi chứ, nếu anh muốn làm lãnh đạo mà các chỉ tiêu không tăng trưởng, không phát triển, thì ai còn bổ nhiệm cho làm?"

.

Cái khổ của những nhà xã hội học là họ rất cần những con số để tiếp cận tình hình - Mà không chỉ những nhà xã hội học thôi, các chuyên viên về kinh tế, về giáo dục, về chính sách công, ...cũng cần những dữ kiện này. Viện Thống kê của các nước Âu Mỹ là những cơ quan rường cột, bất cứ lúc nào cũng có thể cho biết về hiện trạng của quốc gia, về tất cả mọi phương diện, như những bức ảnh có chi tiết và trung thực.

Trên thực tiển, quản lý quốc gia cũng rất cần những con số chính xác. Nếu không thì quản lý thành quản lý ... ảo.

Dân chúng mà không được tiếp cận với những con số «thật» thì làm sao thực thi được quyền dân chủ của mình ?

.

Về triết lý mà nói,  những giá trị như «chân, thiện, mỹ», ta đã liệng vào sọt rác ? Sự trung thực không còn là luân lý ở đời ? Từ nay  trẻ tha hồ nói dối mà không sợ mũi chúng dài ra như mũi của Pinocchio ?

.

Nguyễn Huỳnh Mai

.

Xin trấn an mọi người là các cơ quan quốc tế cho nhiều con số đáng tin hơn về tình hình Việt Nam.

 

Một bài viết cũ về văn hóa phong bì

Giới thiệu

Trên đời có những người xem thanh liêm trong sạch là những tiêu chỉ phải giữ nên không nhận phong bì và không đi hối lộ.

Xã hội nào cũng có những luật lệ, thành văn hay không thành văn. Ngoài ra  là những tệ nạn.

Định nghĩa như thế, phong bì là một tệ nạn. Nhưng bên cạnh tệ nạn này  còn có sự gian trá, sự trọng hình thức, tham nhũng, bạo lực, …Các nhà xã hội học nói về những giá trị đạo đức, những tập tục hay thói quen trong đối xữ liên hệ giữa các thành viên, giữa người với người…

Vấn đề tham nhũng, cơ quan Transparency International, mỗi năm, nghiên cứu và cho các kết quả xếp hạng các nước trên thế giới theo tiêu chí này. Việt Nam, theo kết quả năm 2017, hạng 107 trên 180 quốc gia hay vùng lãnh thổ. 

https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017

Văn hóa phong bì có thể được xem như một hình thức nhẹ của tham nhũng nhưng phong bì ở mọi chỗ mọi nơi – phong bì ngày nhà giáo chẳng hạn – thành một vấn đề «kinh niên», một bệnh mãn tính, hay nguy hơn nữa thành … bình thường trong xã hội Việt Nam.

Nhiều người lên tiếng muốn tái lập một xã hội ít nhũng nhiễu hơn, từ nhiều năm nay…

Bài này đã đăng trên Dân Trí, lâu lắm rồi (2011) nhưng hiện Dân Trí vẫn còn giữ trên site, với 23 lời bình, những lời bình còn đáng đọc hơn cả bài viết :
http://dantri.com.vn/c673/s673-528312/nhin-van-hoa-phong-bi-tu-can-nguyen-xa-hoi.htm

Bài viết nhẹ nhàng, thậm chí có vẻ …«cải lương» để không mếch lòng ai hết. Dù chủ đích là hét lên chống phong bì trong giáo dục và phong bì ở nhà thương. Vì tham nhũng trong giáo dục là ăn trên đầu trẻ, chúng là những người có quyền được đi học. Còn phong bì ở y tế là sự vô cảm trên cái khổ sở đớn đau của người bệnh…

Không thể nào tiếp tục chấp nhận gian trá.

……

Phong bì từ vài chuyện riêng … 

Chuyện thứ nhất: 

Món “quà” đầu tiên tôi dùng là để mang tặng các cô giáo của tôi là vài chiếc mứt na mứt me gói trong giấy bóng vào dịp Tết.Tôi vẫn còn nhớ như in, cô giáo tôi nói “ ít quá không đủ chia cho tất cả các bạn trong lớp …,” Lúc đó tôi đã chực khóc vì dù đã trổ hết tài ngoại giao, “òn ỉ” lắm, ngồi cạnh mẹ tôi lúc bà làm mứt đón Tết, mới chỉ lấy được mấy chiếc thôi để mang vào tặng cô. May là lúc đó cô đã nói tiếp “không sao, ngày mai cô mang hạt dưa và vài quả bưởi vào chia cho cả lớp trước khi nghỉ Tết”. Bây giờ nghĩ lại tôi biết là hai ba quả bưởi đã là một cố gắng lớn của cô giáo thời đó, cái chính là chúng tôi đã có hạt dưa cắn làm đỏ cả môi ở buổi “liên hoan” trong lớp. 

Chuyện thứ hai : 

Cũng là chuyện quà tặng cô giáo, sau này ở trời Âu, mỗi mùa xuân, hoa thủy tiên vàng (jonquilles hay narcisses) là loại hoa đầu tiên nở trong vườn, sau mùa đông tuyết giá. Các con tôi đã rất sung sướng khi chúng tôi dậy sớm, ra vườn, cắt những cành đầu mùa rồi bó cuống hoa bằng một phong bì giấy thô để nhựa không dính tay. Các con tôi hí ha hí hửng hảnh diện mang vô trường tặng cô giáo và trang hoàng lớp học với cái rạng rỡ của màu vàng ối của những cánh hoa. 

Chuyện thứ ba :

Thập niên 80 thế kỷ trước, mỗi lần về thăm quê hương, thấy cảnh thiếu thốn của họ hàng, bà con và bạn bè, nhiều lần tôi đã lén dúi vào túi họ hay nhét vào đâu đó, một phong bì. Lén và kín đáo vì tâm lý mà nói, tiền bạc bị xem là cái “dơ”, “khó nói”, làm ái ngại cho cả người tặng lẫn người nhận. 

Chuyện cuối cùng :

Hai mươi năm sau, nhiều Việt kiều về thăm quê hương than là cái quỹ “phong bì” nặng gấp mấy lần tiền vé máy bay. Nghe có người ở nước ngoài về, họ hàng bà con kéo đến chào đón, tình cảm có nhưng để được nhận phong bì cũng có. Thậm chí có người còn phê bình “cái giá” của phong bì và nói thẳng “thằng cháu X, Y kia của tao mỗi lần về nó cho tao 300 hay 500 đô la”… 

.

… đến chuyện chung:

Văn hóa phong bì”, đứng ở trên vĩ mô, cho ta thấy ít nhất là giá trị mà xã hội dành cho đồng tiền.

Chuyện này không mới, cha ông ta đã nói “có tiền mua tiên cũng được”  hay có những trường hợp “tiền bạc cao hơn lễ nghĩa” nhưng nếu nhất cử nhất động, mọi liên hệ xã hội đều dựa trên đồng tiền thì đâu đó e rằng không ổn vì mất đoàn kết, bất bình đẳng, … sẽ tăng lên song song với những tệ hại xã hội như tham nhũng, lừa đảo, cướp bóc, và một cách gián tiếp hơn, hiện tượng mãi dâm (vì tiền, có thiếu nữ sẳn sàng bán thân ! ), hiện tượng mua bằng, mua chức, …

Trong hiện tại, đã có một hiệu trưởng trường học cho rằng chuyện tặng phong bì cho giáo viên là bình thường. Chuyện phong bì ở bệnh viện cũng nằm trong cái “hợp lý” đó ? Thế đạo đức xã hội ta để ở đâu? Ta nghĩ gì về nhân nghĩa ? Ta đang theo hệ thống giá trị nào đây ? Đành rằng “có thực mới vực được đạo” nhưng cònlành cho sạch, rách cho thơm” nữa mà ? 

Thế nhưng ta có chống hiện tượng phong bì ở bệnh viện đi nữa cũng chỉ là chống “phần ngọn”. Cái quan trọng hơn là chống sự xuống dốc của bậc thang giá trị xã hội. Trong một xã hội chỉ trọng tiền bạc thì không thể nào “làm sạch” bệnh viện, trường học hay bất cứ cơ cấu xã hội nào. 

Ở bệnh viện và trường học, “văn hóa phong bì” khó chấp nhận hơn vì một bên (trường học) là “ăn” trên đầu các em, những trẻ có quyền được hiểu biết, còn bên kia (bệnh viện) là “ăn” trên sự đau đớn, thậm chí ở cái ranh giới giữa cái chết và sự sống của người bệnh.

.

Vài giả thuyết để giải thích giá trị của đồng tiền trong bối cảnh hiện tại ?

1. Kinh tế thị trường ồ ạt chạy vào xứ ta vào thời đổi mới, khi ta chưa đủ chuẩn bị: chưa có một nền kỹ nghệ vững chắc để làm nguồn cho trao đổi thương mại và dịch vụ, chưa có một cơ sở luật pháp thích ứng để kiềm chế những người đầu cơ và trục lợi, chưa có một nền tảng tư duy và tri thức bảo đảm sự “tử tế” của thị trường để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những tiêu cực của nó. 

Ở các nước Âu tây, có tự do thị trường đấy nhưng có ít nhất  một vài “lực cản” những cách đi quá đà và bảo vệ những người yếu (lương tối thiểu đủ sống, bảo hiễm thất nghiệp, sức khỏe, giáo dục miễn phí và cưỡng bách tới 16 hay 18 tuổi, … hay để  tái phân chia tài sản xã hội qua những chính sách thuế , …). Trong bối cảnh đó thì không ai phải lo tặng hay nhận phong bì.

Ở Việt Nam chúng ta,  còn có hiện tượng cho cá lớn tự do nuốt cá bé; tự do cho sự làm giàu mau lẹ của một số người biết lợi dụng cơ hội, trong khi không ít người nghèo tiếp tục nghèo và chịu nhiều thiệt thòi, cơ cực; cũng có hiện tượng để “tự do” cho những quảng cáo không trung thực, …Thành ra ai cũng cần tiền và nhất cữ nhất động là phải …ăn phong bì.  

Trước đó, cấu trúc của xã hội dựa trên nhiều chỉ tiêu khác nhau : gia đình, chính trị, bằng cấp, và cả những yếu tố truyền thống nữa (tuổi tác, kinh nghiệm, sự sáng suốt, …). Chúng ta ngàn năm nay vẫn có giai cấp và phân chia đẳng cấp trong xã hội, nhưng từ ngày giành được độc lập, bất bình đẳng xã hội có lẽ chưa bao giờ sâu đậm như hiện nay.

Cụ thể, về y khoa, ta thiếu một y sỹ đoàn, ta thiếu một định nghĩa xã hội về ngành Y (ngày nào ngành Y còn theo luật “cung, cầu” thì ngày đó còn văn hóa phong bì và những tệ hại khác).

Bệnh viện và trường học là hai lảnh vực không thể nào giao cho thị trường. Quản lý quốc gia phải chú tâm đến hai phúc lợi này cho công dân.

2. Chúng ta cũng thiếu một tầng lớp lảnh đạo vì dân vì nước…Ngày xưa trong chiến tranh mọi người đã sẳn sàng hi sinh, đặt quyền lợi chung của tập thể lên trên hàng đầu và quên mình cho những giá trị cao cả. Hòa bình tái lập, ý thức tập thể càng ngày càng bị quên lãng. Nếu tầng lớp lãnh đạo tham nhũng thì cả xã hội thành … lao xao. Phong bì thành ngôn ngữ của giao tiếp hay liên hệ xã hội.

3. Có lẽ từ khoảng hai mươi năm nay, mục tiêu làm giàu được đưa lên hang đầu. Báo chí rình rang đưa lên trang những mẫu Đại gia, những người “nổi tiếng”, với những “phong cách” xài tiền “không đếm” để thể hiện cái mà họ cho là “đẳng cấp”.

Vai trò không nhỏ của báo chí trong giáo dục văn hóa làm nhiều người e ngại cho tương lai, cho cái ban đầu là “bất bình thường” sẽ trở thành “bình thường” vì báo chí cứ nêu lên như chuyện “cơm bữa” mỗi ngày. Nhiều chuyên viên tiếp thị rất rành về yếu tố tâm lý này của quần chúng : báo chí, truyền hình đưa ra thì chắc là thật đấy. 

Bao nhiêu người giàu chung quanh ta. Rốt cuộc làm giàu thành cứu cánh. Phong bì là một trong những phương tiện.  

.——-

Đào tạo và đề cao một bậc thang giá trị xã hội nhân bản, với đoàn kết và bình đẳng như nền tảng thay vào giá trị của đồng tiền song song với sự phát triển một hệ thống pháp lý vững chắc và trong sáng, một hệ thống thuế vụ công bằng để tái phân chia tài sản xã hội … có thể  giúp ta sống tốt hơn với nhau. 

.

Trong xã hội ta vẫn còn rất nhiều bác sĩ tận tụy với bệnh nhân, vẫn còn rất nhiều nhà giáo suốt đời quên mình để dạy dỗ các em, các cháu. Họ không đòi được đưa lên mặt báo. Chỉ xin đừng tiếp tục đưa những  người “nổi tiếng” với những mức lợi tức không bình thường chút nào lên hàng khuôn mẫu. 

Ai cũng biết là xã hội phải cậy trên hàng vạn, hàng triệu người âm thầm vun đấp, mang phần mình góp sức cho phát triển và trường cửu của tương lai. Ở đây, muốn thay đổi văn hóa bền vững, cũng xin gợi ý đặt trọng tâm vào đạo đức gia đình và giáo dục mầm non, để trong tương lai, thế hệ công dân này thành những người tử tế. 

Nguyễn Huỳnh Mai

Một bà cụ 70 tuổi, gốc người Á châu

Xin giới thiệu với quí vị chủ blog, 70 tuổi, bà ngoại và nội của năm cháu nhò, dân toàn cầu

Với chín chữ, tựa bài ở trên, tôi tóm tắt … vị trị xã hội của bản thân.

Là phụ nữ, nhất là phụ nữ ở thế hệ của tôi, dù đã sau cách mạng 1968, tôi đã sống với nhiều thiệt thòi (việc nhà, việc nuôi dạy con, thuộc thiểu số ở các cấp lãnh đạo nơi đi làm dù khả năng và bằng cấp cao,…).

Là người già, ở đây, trái lại, tôi được nhiều … ưu đãi (lương hưu, được giúp đở phương tiện sống, lo cho sức khỏe và cho việc đi lại, … ), Ngay tới quảng đại quần chúng cũng … nâng niu người già – nhiều lần, người qua đường hỏi tôi “bà có cần tôi giúp không ?” mỗi khi thấy tôi mang túi nặng…

Là người gốc Á, tôi “nổi bật” ở bất cứ chốn nào, có muốn thu mình trốn cũng không được. Trong một xứ với 11 triệu dân, số người gốc Việt không hơn 10.000 – cả làng tôi ở chỉ có hai người gốc Việt (tổng dân số làng tôi khoảng một vạn người). Nếu mà tôi đi ăn cắp ở chợ thì sát xuất bị khám phá chắc chắn sẽ rất cao (! đi ăn cắp ở Nhật có lẻ dễ hơn vì … người Việt và người Nhật khá giống nhau …- xin lỗi, tôi đùa).

.

Tóm lại, chín chữ ở đầu bài – vị trí xã hội của tôi – không có chữ nào cho biết bằng cấp học vị, chức tước, độ giàu sang hay nghèo khó của tôi. Cũng không nói rằng tôi đã là hoa hậu, hoa khôi hay người đẹp nào cả…

.

“C’est ça la vie bà nội” – Đời nó như thế đó – là kết luận của cháu tôi, khi nó phải “học ăn, học nói, học gói học mở”, học định nghĩa bản thân và học chỗ đứng của mình.  Nhiều khi cũng bị gò bó và cháu nhẫn nhục  nói câu ấy, lúc cháu mới lên 3. Cháu biết chấp nhận những cách ăn ở trên đời như thế.

Nguyễn Huỳnh Mai

Viết thêm : Tôi trông trẻ hơn tuổi ? Đó là nhờ  … không bao giờ son phấn, không nhuộm tóc và không chỉnh sửa thẩm mỹ.

Hai chị em bên khung cửa

Một bài cũ, đăng lại với những tình cảm thấm thía và day dứt không nguôi mà tôi vẫn giữ, đối với một người chị họ.

Mẹ và dì, trong ngôi nhà thân thuộc - Ảnh: J.-E. Poirrier

Mẹ và dì, trong ngôi nhà thân thuộc – Ảnh: J.-E. Poirrier

Chị Năm tuổi Tí. Chỉ hơn tôi vài tháng. Chúng tôi là con cô cậu với nhau nhưng thân thiết lắm vì thường chơi chung thời niên thiếu, trong những năm mẹ tôi lận đận mang con về nhà Ngoại.

Chị học trường làng, sau đó lên học ở Gia Long rồi trở về làng làm giáo viên cho đến khi nghỉ hưu – một cuộc đời an bình, như dòng sông chảy trước nhà bà Nội của chị – bà Ngoại của tôi – nơi mẹ chị về làm dâu, nơi chôn nhau cắt rún của chị. Chị lớn lên trong căn nhà đó và tiếp tục ở nơi chốn này tới giờ, trừ mấy năm chị học nội trú Gia Long.

Trẻ ở làng đều là học trò của chị, trong ít nhất là một năm. Kể cả các cháu của chị (con của anh Tư, anh Sáu và anh Tám). Bây giờ học trò chị phần đông đã đi tứ xứ. Thỉnh thoảng vài cô cậu về thăm gia đình nơi quê cũ, đến «chào cô», thăm chị, mang đến chị một vài niềm vui tô đẹp cho cuộc sống phẳng lặng của chị.

Ngày xưa, chị là cả thế giới của tôi. Khi thua trong một cuộc chạy đua, tôi đã … giữ thể diện trước “đối phương”  bằng câu nói « chị Năm tao chạy nhanh hơn mày ».

.

Nguyễn Huỳnh Mai

Dạy cho trẻ tư duy biết phê phán

Dạy con hay dạy trò, xin nhắc lại, là giúp chúng tự lập. Đó là nền tảng của giáo dục khai phóng. Để chúng có thể bươn chải sống làm người, không phụ thuộc ai và không bị …lóa mắt bởi những sự thật … giả.

Những sự thật giả thì đầy rẩy trên đường đi, trên báo chí, trên mạng.

Dạy trẻ là dạy cho chúng biết biết quan sát, biết tự đặt câu hỏi, biết nghi ngờ để từ đó suy xét cái đúng, cái sai, các giá trị cần phải có để … tu thân trong cái chuỗi “tu thân tề gia trị nước bình thiên hạ” – nhưng tôi ngừng lại ở phần đầu: tu thân để biết, để làm, để sống với xã hội mà UNESCO đã đề cao như chủ đích của giáo dục.

Phê phán cần trước tiên là tò mò tìm hiểu. Chưa biết thì chưa thể phê phán được. Biết ở đây là biết đến nơi đến chốn, biết một cách … khoa học, tức là toàn diện và khách quan.

Dẫn dắt trò tiếp cận những vốn về lịch sử, về khoa học, về nhân chủng … là giúp chúng thêm khả năng tư duy vì có biết mới suy nghĩ được, suy nghĩ với so sánh căn nhắc và từ từ đi đến phê phán

Trong phê phán có phần cá nhân nhưng phải khách quan. Nếu không, người phê phán chỉ là kẻ vội vàng, cảm tính.

Phê phán cũng cần sự sáng suốt, sự khiêm tốn Tức là thái độ của người hiền theo triết lý La Mã hay của kẻ sĩ theo triết học Á đông.

Tự biết mình như biết khả năng tiếp cận, biết giới hạn của hiểu biết. có khả năng phê bình nhưng cũng có quyền lựa chọn triết lý và tôn giáo.

Gia đình và trường học có bổn phận “dạy” trẻ đi từ nhu cầu của chúng, trong sự tôn trọng bản thể của chúng và lúc nào cũng khuyến khích chúng trở thành chính mình, ta không rèn hàng loạt những chú lính chì. Khái niệm “con ngoan và trò giỏi” là những khái niệm của quá khứ. Trái lại, cần tập tành cho trẻ suy nghĩ một cách độc lập.

.

Nhưng suy nghĩ một cách độc lập không có nghĩa là bỏ ngoài tai các tri thức căn bản và nghĩ rằng ý kiến cá nhân của mình có giá trị tuyệt đối.

Tự lực cánh sinh về trí tuệ là một điều tối cần thiết nếu muốn cho trẻ có tư duy phê phán. Độc lập để phê phán.

Đi theo lề phải hay lề trái là một chọn lựa. Nhưng “đi theo” là một biểu hiệu của thiếu độc lập.

Phê phán cần độc lập. Không theo mẹ theo cha hay theo thầy.

Dĩ nhiên, là cấu thành của xã hội, trẻ bị xã hội hóa, bị ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình, thời cuộc nhưng phải làm sao cho trẻ suy nghĩ một cách độc lập, nhiều chừng nào tốt chừng đó, tránh không để chúng bị gò bó bởi những “khuôn vàng thước ngọc” – học thuộc lòng và đánh giá-trả bài là những phương thức cần phải loại bỏ.

Ở châu Âu, với truyền thống Socrate, Montaigne và Descartes trường học cốt tạo cho trò khả năng tiếp cận sự thật, cái nào tin được và cái nào phải nghi ngờ, quan sát để hiểu để biết và từ đó, vun trồng cá thể để trở thành người tự do và tự lập – tự lập kinh tế xã hội và tự do trí tuệ.

.

Một lần nữa, để phê phán, cần biết tiếp cận các kiến thức, kiến thức cơ sở và cập nhật, biết đặt câu hỏi để … đo lường giá trị của các kiến thức mà mình tiếp cận, biết so sánh các nguồn, biết bảo vệ và phán đoán theo những giá trị tối cao như sự thật, công bằng, bác ái luân lý, …

Sự thật là nói về giá trị khoa học. Còn các khái niệm như thương cảm, như công bằng, bác ái, … là các giá trị đạo đức.

Muốn biết phê phán thì cần khoa học. Nhưng đồng thời cũng cần đạo đức. Đó là hai điều cần cho con người của thế kỷ XXI.

.

Có khả năng “chơi” với hai cấu thành đó một cách độc lập là thành người có tri thức và biết phê phán.

Rốt cuộc ta nhấn mạnh trên định nghĩa triết học của phê phán : gồm khía cạnh hiểu biết, luân lý, đạo đức và khả năng dùng lý luận một cách cẩn mật, có suy nghĩ chứ không hồ đồ hay cảm tính.

.

Dạy cho trẻ tư duy biết phê phán không là cách dạy kiểu to do list, cũng không nói đến liên môn hay tích hợp, mà  là triết lý phải hướng tới cho tất cả các môn trong chương trình giáo khoa, với những phương thức sư phạm “dạy cho trẻ trở thành” – trở thành tự lập, trở thành chính mình, trở thành người có tri thức và biết suy nghĩ.

Cụ thể là phải trao quyền cho trò, phải đi từ nhu cầu của trò, lấy trò làm trung tâm, dạy chúng cách học, nhất là cách tự học, để chúng làm chủ hiểu biết, hết lệ thuộc thầy, có khả năng học suốt đời, …

Tức là phải tử bỏ cách dạy từ chương, cách dạy học thuộc lòng, cách “truyền kiến thức”, … Giúp trò làm chủ các tiếp thu để sẳn sàng đối mặt với … cách mạng thông tin chẳng hạn.

Cải tổ toàn diện giáo dục là như thế.

Nguyễn Huỳnh Mai